Chāndogyopaniṣadbhāṣyam

His commentary on the Chāndogya Upaniṣad, the ancient Vedic teaching that turns on Uddālaka telling his son Śvetaketu "you are That" — the Self in you is the one reality — through salt in water, a seed, a river to the sea.

Śrī Ādi Śaṅkarācārya422 Verses, 12 prose passages, 411 bhāṣyas, 45 avatāraṇikās and 203 closing attributions

Read with

Go to work

Work 1ॐ
Work 2‘omityetadaksharam’ ityādyashtādhyāyī…
Work 3ata eva na karmasahabhāvi…
Work 4tatraitasminnadvaitavidyāprakarane…
Work 5evam— sa esha udgīthāraya ॐkāra ,…
Work 6vāgevarkprāna sāmomityetadaksharamudgī- tha…
Work 7tadetanmithunamomityetasminnakshare sa-…
Work 8gnyāyā , samriddho hi omityanugnyā dadāti ,…
Work 9tatra aksharavignyānavata karma…
Work 10devāsurā ha vai yatra sayetire ubhaye…
Work 11atha ha vāchamudgīthamupāsānchakrire tā5…
Work 12sthānakaranavaigunyāt asurai pāpmanā viddha…
Work 13tena ta5 ha brihaspatirudgīthamupāsānchakra…
Work 14sa ha naimishīyānāmudgātā babhūva sa ha…
Work 15athādhidaivata ya evāsau tapati tamu-…
Work 16ha vai bhayasya janmamaranādilakshanasya…
Work 17atha khalu iti…
Work 18bhivyāharati yarktatsāma tasmādaprānannana…
Work 19yo vācho doho'nnavānannādo bhavati ya…
Work 20yā dishamabhishtoshyansyāt tā…
Work 21omityetadaksharamudgīthamupāsītomiti…
Work 22tānu tatra mrityuryathā matsyamudake pari-…
Work 23katha puna svarashabdavāchyatvamaksharasyeti…
Work 24yadamritā devā yenāmritatvena yadamritā…
Work 25prānādityadrishtivishishtasyodgīthasyopāsana…
Work 26tam etam u eva aham abhyagāsisham…
Work 27etamu evāhamabhyagāsisha tasmānmama…
Work 28इति पञ्चमखण्डभाष्यम् ॥
Work 29antarikshamevargvāyuh sāma tadetadeta-…
Work 30ranyakesha iti, jyotirmayānyevāsya…
Work 31athādhyātmam vāgevarkprānah sāma tade-…
Work 32shrotrameva rik mana sāma,…
Work 33sa esha ye chaitasmādarvāncho lokāsteshām…
Work 34atha ya etadeva vidvānsāma gāyatyu bhau sa…
Work 35gānasyeshte ya eva vidvānsāma gāyati sāma…
Work 36kā sāmno gatiriti svara iti hovācha…
Work 37apā kā gatiriti, asau loka iti hovācha,…
Work 38hantāhametadbhagavatto vedānīni viddhī ti…
Work 39shālāvatya aya loka iti hovācha, aya hi…
Work 40syāpatya shaunaka, udarashāndilyāya…
Work 41nta bhakshayanta yadrichchhayopalabhya…
Work 42sa ha khāditvātisheshānjāyāyā ājahāra sāgra…
Work 43evameva pratihartāramuvācha pratihartaryā…
Work 44prānamabhyujjihate saishā devatā…
Work 45āditya iti hovācha sarvāni ha vā imāni…
Work 46इति एकादश खण्ड ॥
Work 47athāta shauva udgīthastaddha bako dā- lbhyo…
Work 48te shvāna tatraiva āgatya rishe samaksham…
Work 49stobhāksharopāsanāphalamāha—
Work 50samaste sāmnyabhidhīyate | na, 'sādhu…
Work 51lokeshu panchavidham sāmopāsīta prithivī…
Work 52lokeshu prithivyādishu panchavidham…
Work 53kalpante hāsmai lokā ūrdhvāshchāvri-…
Work 54sarvāsvapsu panchavidhasāmopāsīta megho…
Work 55ritushu panchavidham sāmopāsīta vasa- nto…
Work 56pashushu panchavidham sāmopāsītājā hi…
Work 57kārastadasya pashavo'nvāyattāstasmātte hi…
Work 58atha yatsagavavelāyā m sa ādista dasya vayā…
Work 59atha yat sapratimadhyandine rijumadhyandine…
Work 60tatraikavimshatyaksharasarūpayā…
Work 61mano hinkāro vākprastāvashchakshurudgītha…
Work 62upamantrayate sa hikāro gnyapayate sa…
Work 63इति त्रयोदश खण्ड ॥
Work 64vasanto hinkāro grīshmah prastāvo va rshā…
Work 65prithivī hinkāro'ntariksha prastāvo dyau-…
Work 66ajā hinkāro'vaya prastāvo gāva udgītho'shvā…
Work 67loma hinkārastvakprastāvo māꣳsamu-…
Work 68agnirhinkāro vāyuh prastāva āditya udgītho…
Work 69trayī vidyā hinkārastraya ime lokāh sa…
Work 70vinardi sāmno vrine pashavyamityagnerudgī…
Work 71amritatva devebhya āgāyānītyāgāye- tsvadhām…
Work 72sarve svarā akārādaya indrasya balakarmana…
Work 73इति द्वाविंशः खण्ड ॥
Work 74trayo dharmaskandhā yagnyo'dhyayanam dāna-…
Work 75yadi cha punyalokātishayamātramamritatvamabh…
Work 76atra āhuh kechit-…
Work 77na, karmanimittavidyāpratyayayorvirodhāt |…
Work 78tānyabhyatapattebhyo'bhitaptebhya ॐkāra…
Work 79sāmopāsanaprasangena…
Work 80ata kva tarhi yajamānasya loka, yadartha…
Work 81divikshidbhya ityevamādi samānamanyat |…
Work 82'asau vā ādityah' ityādi adhyāyārambhe…
Work 83tasya ye prāncho rashmayastā evāsya prāchyo…
Work 84etamrigvedamabhyatapastasyābhitaptasya ya-…
Work 85tadvyaksharattadādityamabhito'shrayattadvā…
Work 86atha ye'sya pratyancho rashmayastā evāsya…
Work 87atha ye'syodancho rashmayastā evāsyo dīchyo…
Work 88atha ye'syordhvā rashmayastā evāsyo- rdhvā…
Work 89इति पञ्चम खण्ड ॥
Work 90devā drishtvā tripyantīti etatsarvam…
Work 91sa yāvadāditya purastādudetā…
Work 92atha yaddvitīyamamritam tadrudrā upajīva-…
Work 93atha yachchaturthamamritam tanmaruta…
Work 94atha yatpanchamamamritam tatsādhyā upajī-…
Work 95atha tata ūrdhva udetya naivodetā nāsta…
Work 96satya tenoktamityāha shruti —
Work 97idam vāva tajjyeshthāya putrāya pitā bra-…
Work 98yā vai sā prithivīya vāva sā yadidama-…
Work 99saishā chatushpadā shadvidhā gāyatrī tade…
Work 100tasya ha vā etasya hridayasya pancha deva-…
Work 101atha yo'syordhva sushi sa udāna' sa vāyuh…
Work 102te vā ete yathoktā panchasushisabandhāt…
Work 103sparsharūpena grihyate tachchakshushaiva,…
Work 104इति त्रयोदशखण्डभाष्यम् ॥
Work 105punastasyaiva tripādāmritasya…
Work 106manomayah prānasharīro bhārūpa satya…
Work 107nprithivyā jyāyānantarikshājjyāyāndivo…
Work 108tasya prāchī digjuhūrnāma sahamānā nā ma…
Work 109arishta kosha prapadye'munāmunāmunā prā- na…
Work 110atha yadavocha bhū prapadya iti prithivīm…
Work 111putrāyusha upāsanamukta japashcha |…
Work 112atha yānyashtāchatvāri5shadvarshāni ta…
Work 113nishchitā hi vidyā phalāyetyetaddarshayan…
Work 114atha yattapo dānamārjavamahimsā…
Work 115इति सप्तदशखण्डभाष्यम् ॥
Work 116mano brahmetyupāsītetyadhyātmamathādhi-…
Work 117tadetat manaārushya chatushpādbrahma,…
Work 118tatra vāgeva manaso brahmanashchaturtha…
Work 119ādityo brahmana pāda ukta iti…
Work 120sa ya etameva vidvānāditya brahmetyupā-…
Work 121इति एकोनविंशखण्डभाष्यम् ॥
Work 122vāyuprānayorbrahmanah pādadrishtyadhyāmah…
Work 123atha hamsā nishāyāmatipetustaddhai- vam ham…
Work 124tamu ha parah pratyuvācha kambara…
Work 125chāngāre ha mayugvānamiva raikvamāttheti yo…
Work 126tadu ha jānashrutih pautrāyanah shatshatāni…
Work 127samvargah prānah prāneshu vāgādishu mukhyah…
Work 128tasmā u ha daduste vā ete panchānye…
Work 129tasmā u ha daduh te hi bhikshām | te vai ye…
Work 130satyakāmo ha jābālo jabālām māta-…
Work 131sa ha satyakāmah hāridrumatam…
Work 132vān | ityuktah rishabhah tasmai satyakāmāya…
Work 133hamsaste pādam vakteti sa ha shvobhūte gā…
Work 134madgushte pādam vakteti sa ha shvobhūte gā…
Work 135vai somya chatushkalah pādo brahmana āyata-…
Work 136prāpa hāchāryakulam tamāchāryo'bhyuvāda…
Work 137punarbrahmavidyām prakārāntarena…
Work 138tam āchāryam jāyā uvācha— tapto brahmachārī…
Work 139atha haina gārhapatyo'nushashāsa prithivya-…
Work 140atha hainamanvāhāryapachano'nushashāsā- po…
Work 141atha hainamāhavanīyo'nushashāsa prāna…
Work 142bhagava iti ha pratishushrāva | brahmavida…
Work 143yadyapyasminsarpirvodakam vā sinchati,…
Work 144esha u eva bhāmanīresha hi sarveshu lo-…
Work 145athedānīm yathoktabrahmavidah gatiruchyate |
Work 146इति पञ्चदशखण्डभाष्यम् ॥
Work 147rahasyaprakarane prasangāt…
Work 148yagnyo vartata iti vāngmanase vartanī…
Work 149atra brahmano maunam vihitam , tadveshe…
Work 150tadyadrikto rishyedbhūh svāheti gārhapatye…
Work 151tadyathā lavanena suvarnam sandadhyāt |…
Work 152kshatyevamviddha vai brahmā yagnyam…
Work 153sagunabrahmavidyāyā uttarā gatiruktā |…
Work 154yanto manasaivāmiti pravivesha ha vāk ||
Work 155atha ha prāna uchchikramishansa yathā…
Work 156na manāmstyāchakshate prānā ityevācha-…
Work 157इति प्रथमखण्डभाष्यम् ॥
Work 158ma hovācha kim me'nnam bhavishyatīti…
Work 159sa hovācha kim me vāso bhavishyatī- tyāpa…
Work 160vasishthāya svāhetyagnāvājyasya hutvā…
Work 161brahmādistambaparyantāh samsāragatayo…
Work 162tam ha uvācha—yadyanushishto'si, vettha…
Work 163athānu kimanushishto'vochathā yo hī- māni…
Work 164te tubhyam priyāya putrāya samāvartanakāle…
Work 165sa ha krichchhrībhūtah apratyākhyeyam…
Work 166asau vāva loko gautamāgnirityādi | iha…
Work 167tasminnetasmin yathoktalakshane'gnau devā…
Work 168parjanyo vāva gautamāgnistasya vāyu- reva…
Work 169prithivī vāva gautamāgnistasyāh samva-…
Work 170purusho vāva gautamāgnistasya vāgeva…
Work 171yoshā vāva gautamāgnistasyā upastha eva…
Work 172इति अष्टमखण्डभाष्यम् ॥
Work 173tarasānupraveshena vivardhamānasya…
Work 174ityupāsate, teshām cha itthamvidbhih saha…
Work 175atah panchāgnivido grihasthāh, ye cha ime…
Work 176athetyarthāntaraprastāvanārthah, ya ime…
Work 177māsānām prāptim shrutvā tadavayavinah…
Work 178shraddhāshabdā āpo dyulokāgnau hutāh somo…
Work 179yattu kaishchiduchyate—…
Work 180ye tvanye anushayibhyashchandramandalamanāru…
Work 181tadya iha ramanīyacharanā abhyāsho ha yatte…
Work 182steno hiranyasya brāhmanasuvarnasya hartā,…
Work 183dakshinena pathā gachchhatāmannabhāva…
Work 184tameva no brūhīti || 6 ||
Work 185upāsanāt tava sutamabhishutam somarūpam…
Work 186atha hovācha satyayagnyam paulushim…
Work 187atha hovāchendradyumnam bhāllaveyam…
Work 188atha hovācha budilamāshvatarāshvim vai-…
Work 189atha hovāchoddālakamārunim gautama kam…
Work 190tānhovāchaite vai khalu yūyam…
Work 191tasya ha vā etasyātmano vaishvānarasya…
Work 192इति अष्टादशखण्डभाष्यम् ॥
Work 193atha yām dvitīyām juhuyāttām juhuyā-…
Work 194atha yām chaturthīm juhuyāttām juhuyātsa-…
Work 195iti vidyāmeva stauti | tadetasminstutyarthe…
Work 196yam vignyātam syādvāchārambhanam vikāro…
Work 197yathā somyaikena nakhanikrintanena sarvam…
Work 198na vai nūnam bhagavantah pūjāvantah guravah…
Work 199sadeva somyedamagra āsīdekamevādvi- tīyam |…
Work 200loke—pūrvāhne ghatādi sisrikshunā kulālena…
Work 201tadaikshata bahu syām prajāyeyeti…
Work 202tā āpa aikshanta bahvyah syāma prajāye-…
Work 203teshām khalveshām bhūtānām trīnyeva bījā-…
Work 204seyam devataikshata hantāhamimāstisro…
Work 205kimatra buddhishabdakalpanayā kriyate,…
Work 206rūpavaddravye sarvasya darshanāt | katham ?…
Work 207yadu rohitamivābhūditi tejasastadrūpa- miti…
Work 208yah sthavishtho dhātustanmūtram bhavati yo…
Work 209yata evam, annamayam hi somya manah…
Work 210dadhnah somya mathyamānasya yo'nimā sa…
Work 211tathā apām somya pīyamānānām yo animā, sa…
Work 212shodashakalah somya purushah panchadashāhā-…
Work 213sa ha panchadashāhāni nāshātha hainamupa-…
Work 214tam hovācha yathā somya mahato'bhyā-…
Work 215sa yathā shakunih sūtrena prabaddho disham…
Work 216ashanāpipāse me somya vijānīhīti…
Work 217evam svapitināmāprasiddhidvārena yajjīvasya…
Work 218atha yatraitatpurushah pipāsāti nāma
Work 219ngasya svajātyasānkaryenopachayakaratvam…
Work 220sa ya esho'nimaitadātmyamidam sarvam…
Work 221mūlam aitadātmyam etatsadātmā yasya…
Work 222na labhante; katham? amushyāhamāmrasya…
Work 223sa ya esho'nimaitadātmyamidam sarvam…
Work 224iti ta iha vyāghro vā simho vā vriko vā…
Work 225sarvam jahāti sarvah shushyati || 2 ||
Work 226nyagrodhaphalamata āharetīdam bhagava iti…
Work 227tam putram ha uvācha- vatadhānāyām…
Work 228asminneva tejobannādikārye shunge dehe,…
Work 229evam vikroshatah tasya yathābhinahanam…
Work 230purusham somyota hastagrihītamānayantya-…
Work 231atha yadi tasyākartā bhavati tata eva…
Work 232pratibimbarūpena | sa ātmānam…
Work 233dātmavignyānam | tasmāt…
Work 234paramārthatattvopadeshapradhānaparah…
Work 235adhīhi bhagava iti hopasasāda sana-…
Work 236rigvedam bhagavah adhyemi smarāmi,…
Work 237vichchhrutam hyeva me…
Work 238nāma vā rigvedo yajurvedah sāmaveda…
Work 239nāma vā rigvedo yajurveda ityādi…
Work 240vāgvāva nāmno bhūyasī vāgvā rigvedam…
Work 241sa yo vācham brahmetyupāste yāvadvācho…
Work 242mano vāva vācho bhūyo yathā vai dve vā-…
Work 243sankalpo vāva manaso bhūyānyadā vai…
Work 244shitam karma kinchit brāhmane utpannam…
Work 245sa yah sankalpam brahmetyupāste…
Work 246chittam vāva sankalpādyūyo yadā vai cheta-…
Work 247sa yashchittam brahmetyupāste chitānvai sa…
Work 248dhyānam vāva chittādbhūyo dhyāyatīva pri-…
Work 249इति षष्ठखण्डभाष्यम् ॥
Work 250vignyānam vāva dhyānādbhūyo vignyānena vā…
Work 251sa yo vignyānam brahmetyupāste vignyānavato…
Work 252balam vāva vignyānādbhūyo'pi ha shatam…
Work 253balam vāva vignyānādbhūyah |…
Work 254annam vāva balādbhūyastasmādyadyapi dasha…
Work 255sa yo'nnam brahmetyupāste'nnavato vai sa…
Work 256āpo vāvānnādbhūyastasmādyadā suvri- shtirna…
Work 257tejo vāvādbhayo bhūyastadvā etadvāyu-…
Work 258stanayitnurūpena varshaheturbhavati |…
Work 259ākāsho vāva tejaso bhūyānākāshe vai…
Work 260sa ya ākāsham brahmetyupāsta ākāshavato vai…
Work 261smaro vāvākāshādbhūyastasmādyadyapi ba-…
Work 262इति त्रयोदशखण्डभाष्यम् ॥
Work 263maparyantam jagachchakrībhūtam pratiprāni |…
Work 264prāno vā āshāyā bhūyānyathā vā arā nābhau…
Work 265masyāchāryahā vai tvamasi brāhmanahā vai…
Work 266prāno hyevaitāni sarvāni bhavati sa vā esha…
Work 267sa esha nāradah sarvātishayam prānam…
Work 268yadā vai vijānātyatha satyam vadati nā-…
Work 269इति सप्तदशखण्डभाष्यम् ॥
Work 270yadā vai shraddadhātyatha manute…
Work 271yadā vai karotyatha nistishthati nākritvā…
Work 272bhavishyadapi phalam labdhvetyuchyate,…
Work 273yatra nānyatpashyati nānyachchhrinoti…
Work 274goashvamiha mahimetyāchakshate…
Work 275sa evādhastātsa uparishtātsa pashchā- tsa…
Work 276athāta ātmādesha evātmaivādhastā-…
Work 277dyapi digdeshakālādibhedashūnyam brahma…
Work 278atha yadidamasminbrahmapure daharam punda-…
Work 279tam chedbrūyuryadidamasminbrahmapure…
Work 280vidyate, kim tasyānveshanena vijignyāsanena…
Work 281tam chedbrūyurasmimshchedidam brahmapure…
Work 282sa brūyānnāsya jarayaitajjīryati na vadhe-…
Work 283janapadam yam kshetrabhāgam tam…
Work 284tadyatheha karmajito lokah kshīyata eva-…
Work 285sa yadi pitrilokakāmo bhavati sam-…
Work 286atha yadi svasrilokakāmo bhavati sam-…
Work 287atha yadi strīlokakāmo bhavati sanka-…
Work 288atha ye chāsyeha jīvā ye cha pretā…
Work 289sa vā esha ātmā hridi tasyaitadeva niruktam…
Work 290atha ya esha samprasādo'smāchchharīrā…
Work 291इति तृतीयखण्डभाष्यम् ॥
Work 292tathā na mrityuh na shokah na sukritam na…
Work 293tadya evaitam brahmalokam…
Work 294tamātmānamanuvindate | eshanādishtamapi…
Work 295atha yadanāshakāyanamityāchakshate,…
Work 296tadya evaitāvaram cha nyam chārnavau…
Work 297ya ime'rnavādayo brāhmalaukikāh…
Work 298इति पञ्चमखण्डभाष्यम् ॥
Work 299yastu hridayapundarīkagatam…
Work 300atha yatraitadabalimānam nīto bhavati…
Work 301tadesha shlokah | shatam chaikā cha…
Work 302‘atha ya esha…
Work 303tmānamanvishya sarvāmshcha lokānāpnoti…
Work 304tau ha dvātrimshatam varshāni brahmacharya-…
Work 305nanu katham yuktam…
Work 306tathā cha tayorviparītagrahananivrittyartham…
Work 307tau ha prajāpatiruvācha sādhvalankritau…
Work 308sādhvalankritau yathā svagrihe suvasanau…
Work 309tau hochaturyathaivedamāvām bhagavah…
Work 310tasmādapyadyehādadānamashraddadhānamayaja-…
Work 311इति अष्टमः खण्डः ॥
Work 312atha hendro'prāpyaiva devānetadbhayam…
Work 313sa samitpānih punareyāya tam ha…
Work 314na chchhayā-tadvaditi virochanābhiprāyah |…
Work 315ya esha svapne mahīyamānashcharatyesha ā-…
Work 316na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyena srāmo…
Work 317इति दशमः खण्डः ॥
Work 318इति दशमखण्डभाष्यम् ॥
Work 319tadyatraitatsuptah samastah samprasannah…
Work 320pūrvavadetam tveva ta ityādimuktvā…
Work 321rāni pancha varshānyuvāsa tānyekashatam…
Work 322maghavanmartyam vā idam sharīramāttam mri-…
Work 323nanu yadi priyam apy asharīram na…
Work 324'ya esho'kshini purusho drishyate' iti…
Work 325ekashchātmā svapnabuddhāntayormahāmatsyavada…
Work 326asharīro vāyurabhram vidyutstanayitnura-…
Work 327evamevaisha samprasādo'smāchchharīrātsamu-…
Work 328nanu kathamekah san nānyatpashyati…
Work 329atha yo vededam manvānīti sa ātmā mano'sya…
Work 330tam vā etam devā ātmānamupāsate…
Work 331इति द्वादशखण्डभाष्यम् ॥
Work 332ākāsho vai nāma nāmarūpayornirvahitā te…
Work 333idameva maitreyībrāhmanenoktam ;…
Work 334taddhaitadbrahmā prajāpataya uvācha…
Work 335इति पञ्चदशखण्डभाष्यम् ॥
Work 336āpyāyantu mamāngāni vākprānashchakshuh…