Passage 24
Passages 1–26
“బావా! కర్మ నా స్వరూపమే! నేనే కర్మ స్వరూపముతో గోచరించుచున్నాను” అని కృష్ణ పరమాత్మ విభ్రాంతి చెందునట్లు తెలిపెను; అనగా కర్మకూడ తన స్వరూపమనే స్పష్టపరచెను.
తరువాత, “అర్జునా! బ్రహ్మ, అధ్యాత్మం, కర్మ ఈ మూడింటిని నా స్వరూపమని తెలిసికొన్నావు. తప్పక విముక్తుడవుదువు; ముక్తిని పొందుదువు. ఇక మిగిలిన వాటితో అవసరము లేదు” అని తప్పించుకొన్నాడు. ఎందుకు తప్పించుకొన్నాడు? కాలము తక్కువ, ముందు చేయవలసిన కర్మ ఎక్కువ, అందుకే త్వరత్వరగా ముందుకు రథమును సాగించవలెనను ఉత్సాహమే కృష్ణునకు.
అయితే, అర్జునుడు వదులువాడు కాదు. సామాన్య మానవుడల్లే యుండిన ఇంతకాలము కూడనూ కృష్ణపరమాత్మతో వాదించియుండడు. కృష్ణునకు తగినవాడు అర్జునుడు. అర్జునునికి తగినవాడు కృష్ణుడు. వీరిద్దరూ నరనారాయణులు. కనుక అది వారిద్దరికీ చెల్లును; అన్యులకు అసాధ్యము.
అర్జునుడు కృష్ణుని ఒదార్పునకు తృప్తినొందక “మిగిలిన మూడింటిని కూడనూ తెలిపి, నన్ను సంశయముల బారి నుండి తప్పించి అంధకారమును రూపుమాపి నీ ఆకారమును చూపు స్వామీ!”. అని ప్రార్థించినాడు. అప్పుడు పరమాత్మ జాలిహృదయుడై వీపు నిమురుతూ, “బావా! చింతించకు తెలుపుదును; వినుము, అధిభూతమనగా ఇది పెద్ద సమస్యలతో కూడినదేమీ కాదు; ఇది సర్వసామాన్యమైన విషయము. లోకమున నశించు ప్రతిరూపనామములనూ అధిభూతము అనే అందురు.
“దీనిని మరొక విధముగా తెలుపవలెనన్న, అపరాప్రకృతినే అధిభూతమని అందురు. ఈ దేహములన్నియూ అధిభూతములే, అయిననూ, నాకంటే ఇవి భిన్నము కాదు” అని చెప్పి ఊరక నిలిపి వేసెను, ముందుకు సాగించలేదు విషయమును. “హరి హరి చిత్రలీల హరికే తెలియున్” అన్నట్లు భగవంతుని ఆటలు తనకు తప్ప మరెవ్వరికి అర్థము కావు; అర్థము చేసుకొనవలెనని ప్రయత్నించియూ ప్రయోజనముండదు. ఈ మాటతో అర్జునుడు కొయ్యబారి స్తంభించిపోయెను. తలభారమెక్కెను. బుద్ధి మందగించెను. మనసు మరింత కృంగెను. సంశయములా పుట్టలు పుట్టలు, పట్టుటకు సాధ్యము కాక పుట్టెను. దేనికి అతనికింత భారమురా! కష్టమురా!
“సత్ చిత్ ఆనందములైన సత్య, నిత్య పదార్థమును నేను” అని ముందు చెప్పి, “నేను నాశరహితుడను, పుట్టా, చావు లేనివాడను”, అని రొమ్ము కొట్టి చెప్పిన కృష్ణుడు, ఇప్పుడు “నాశనమైన, అస్థిరమైన దేహమును కూడ నేనే” అని చెప్పుటచే ఎట్టివానికైననూ సంశయము రాక తప్పదు. తలభారమెక్కకపోవదు కదా! ఈ అర్జునుని మార్పును చూచుచు కృష్ణపరమాత్మ మరింత నవ్వుచున్నాడు. దీనితో అర్జునునకు సిగ్గు, కోపము, సందియము మూడూ చేరి పిచ్చివానివలె చూచుచున్నాడు.
అయితే కాలహరణము చేయుట కృష్ణునకు ఇష్టములేక హృదయమును తెలిసిన పరమాత్మ కనుక, తక్షణమే అర్జునుని సంశయమును తీర్చ మొదలు పెట్టెను. “బావా! కంగారు పడుటెందులకు! అస్థిరమైన దేహమును నేనని తెలుపితిననియా నీ సందియము? అది సామాన్యులకు నీవనుకున్నట్లే తోచును. అయితే ఇది అందరికీ అంత సులభముగా అర్థమగునది కాదు. అస్థిరమైన నాశనమగు ఈ దేహమునకును నాకును సంబంధము కలదు. నేనే దీనికి ఆధారము; నేను లేక ఈ దేహము లేదు. దీనికి పుట్టుపూర్వోత్తరమును విచారించిన విపులముగా నీకు విశదమగును; గుట్టు బట్టబయలగును. విను; సాధారణముగా స్థూలశరీరమునకు మూల కారణము ఆ దేహమునకు సంబంధించిన తల్లిదండ్రులు తిన్న ఆహారమే (అన్నమే); ఆ అన్నము ఎక్కడినుండి వచ్చినది? పృథివి నుండి. అంటే ఈ అన్నము పూర్వము పృథివి రూపముననున్నదన్నమాట. దాని నుండే ధాన్యరూపము ధరించి అన్నమయినది. ఈ పృథివికి ఆధారమేదని విచారించిన అది జలస్వరూపమున నుండినది, ఇట్లే విచారించుచూ వెళ్లిన, జలమునకు అగ్ని ఆధారమైయున్నది. జలము పూర్వము అగ్ని స్వరూపముననున్నదన్నమాట. అగ్ని ఎక్కడ నుండి వచ్చినది? దానికి ఆధారమేది? అని పరిశీలించిన, అప్పుడు వాయువు నుండి అగ్ని వచ్చినదనియు, అగ్ని పూర్వము వాయు రూపముననున్నదని తెలును. వాయువునకు పూర్వరూపమేది? అని పరిశీలించిన దానికి ఆకాశమే ఆధారమని తెలియును, ఆకాశమునకు పూర్వము ఏ రూపము? ఆకాశము ఎక్కడినుండి వచ్చినది? అని విచారణ సలిపిన దానికి మాయ ఆధారమయి ఆకాశమయి యుండునట్లు స్పష్టమగును. ఆ మాయ నా ఉపాధియే! చూచితివా!
“నా ఉపాధియైన మాయ ఆకాశముగా మారి ఆకాశము వాయువుగా మారి, వాయువు అగ్ని ఆకారము ధరించి, అగ్నినుండి జలమయి, జలమునుండి పృథివిరూపము దాల్చి; పృథివి నుండి ధాన్యము వచ్చి ధాన్యము అన్నముగా మారి, అన్నము ఆకారమైన దేహమును పొందినది. ఈ సంబంధముతో అనిత్యమైన దేహమును కూడనూ నేనే అనునది స్పష్టముగా తెలియుచున్నది కదా! దీనికి సందియమెందుకు?
“ముందు చెప్పిన బ్రహ్మ, అధ్యాత్మం, కర్మలతో పాటు అధిభూతము కూడా నేనే అనునది తేలినది కదా! బావా! ఈ కార్య కారణ నియమాన్ని పట్టిచూచిన, అధిభూతమని చెప్పబడు ఈ శరీరములు కూడనూ నేనే! నేనే పరమాత్మ. మిగిలినది అధిదైవము. హిరణ్య గర్భ పురుషుడే దేహములనబడు పురములన్నిటిలో పూర్ణముగా నుండువాడు కనుక పురుషుడనబడుచున్నాడు. సర్వదేహములందు పూర్ణముగా నున్నవాడు హిరణ్య గర్భుడని కూడ పిలువబడుచున్నాడు. మానవునకు ఇంద్రియములవలె హిరణ్యగర్భునకు అధిదేవతలు ఇంద్రియములై యున్నారు”.
“అధి దేవతలెవరని నీవు తిరిగి అనుమానింతువేమో! లేక ప్రశ్నించ వచ్చును. వారు శక్తి స్వరూపములైన దేవతలు; వారు భగవంతుని పరిచారకులు. అనగా కంటికి సూర్యుడు, కర్ణములకు దిక్కులు, చేతులకు ఇంద్రుడు, ఏ రీతిగా అధిదేవతలై యున్నారో, ఆ అధి దేవతలే హిరణ్యగర్భునకు ఇంద్రియములై యున్నారు. ఎట్టి సాధకులైననూ, మహానీయులైననూ, హిరణ్యగర్భుని మూలముననే ఉత్తమగతికి చేరగలరు; ఉత్తమ స్థితిని సాధించగలరు. భగవంతునకు హిరణ్యగర్భునకు ఏ మాత్రము వ్యత్యాసము లేదు. ఇద్దరూ ఒక్కటే, భిన్నముకాదు. అర్థమయినదా అర్జునా! పై చెప్పిన బ్రహ్మ, అధ్యాత్మం, కర్మ, అధిభూతముల వలెనే అధిదైవము కూడా నేనే అయి ఉన్నాను. ఒకదాని కొకటి భిన్నము కావు.
ఇక అధియజ్ఞుడన్ననూ నేనే. సర్వదేహములందూ సర్వకర్మఫలాలను అనుభవించు ఏ భోక్తకలడో, అతనే అధియజ్ఞుడు. సర్వేంద్రియములందు వాటి వాటి శక్తులనబడు శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస గంధములను అనుభవించు భోక్తే కర్త; అతనే దేహములందు సర్వాంతర్యామియై యున్న కర్త. ఆ కర్త, భోక్త, కూడనూ నేనే!”
“ఈ అధియజ్ఞుడు, ఎవరు అనునది అర్జునునకు కన్నులు తెరిపించి చూపించినాడు. కాని, సామాన్య మానవులకు అంత అర్థము కాకుండా ఉండవచ్చును. మనము లోకానుభవములో కొన్నింటిని ఉదాహరణమునకు తీసికొన్న, సులభముగా బోధపడగలరు. మనము గాలి కావలెనన్న “ఫ్యాన్” వేసుకొనుచున్నాము. వెలుతురు కావలెనన్న, “బల్బు”లు వేసుకొంటున్నాము. వంటకావలెనన్న “స్టౌవ్”ను వెలిగించుకొంటున్నాము. “లౌడ్ స్పీకర్”లో మాట్లాడవలెనన్న “యాంప్లిఫైయర్”ను, “మైక్రోఫోన్” వినియోగించుకొంటున్నాము. ఇంకేమైన “ప్రింటు”
చేయవలెనన్న, “ప్రింటింగ్ మిషన్”ను పనిచేయ ప్రారంభించుచున్నాము. వీటిని ప్రత్యేకించి, ప్రత్యేకించి చూచిన, ఒకదానికొకటి విరుద్ధముగా కనిపించును. వెలుతురునకూ, గాలికీ, వేడికీ, శబ్దమునకూ, సంబంధము లేనట్లు కనిపించును. అయితే అన్నింటికీ ఒకే కరెంటు కర్త, భోక్తా అయి ఉన్నది.
ఆధేయములు వివిధ విధములుగా వినియోగములు వివిధ విధములయినా ఆధారము ఒక్కటే అయివున్నది ఆధారము. కరెంటు ఎటులనో అటులనే సర్వోపాధులయందూ సర్వకర్మల ఫలదాత ఆ పరాత్పరుడే యున్నాడు. కరెంటువలె పరాత్పరుడు సర్వభూతాంతరాత్మయై యుండి సర్వకర్మలకు కర్తయై యుండుట చేత అధియజ్ఞుడు తానే అయియున్నాడు.
ఇక ఏడవదయిన ప్రాణప్రయాణ సమయమున ఎవరు ప్రణవమును స్మరింతురో, ధ్యానింతురో, అట్టివారు అక్షర పరబ్రహ్మమును చేరుదురు. అని కృష్ణపరమాత్మ తెలుపగా దాని విషయమును విపులముగా తెలుపమని అర్జునుడు ప్రార్థించెను. అందుకు పరమాత్ముడు ఈ క్రింది రీతిగా బోధించును-
“బావా! అంత్యకాలమనగా ఎప్పుడో కాదు. ఎప్పటికప్పుడు నశ్వర శరీరములకు ప్రతిక్షణము అంత్యమే. అట్టి అంత్యసమయమున ఏమి స్మరింతురో అదియే తరువాత పరిస్థితులకు అనుకూలమగును. అనగా పునర్జన్మకు పునాది. అట్టి సమయమున నన్ను స్మరించినవాడు నా భావాన్ని పొందును. అనగా నన్నే చేరును. మానవుని ప్రతి ప్రయత్నము, ప్రతి కర్మ, ప్రతిసాధన మరణకాలమును సంస్కరించేదిగా ఉండవలెను. ఆ సమయమున పవిత్ర చింతన, అనగా ప్రణవ చింతన వచ్చునట్టి సాధన అభ్యసించవలెను.
“వదలవలసినది దేహమును; పొందవలసినది పరబ్రహ్మమును. ఏమి వదులుదువో అవి నీ స్వరూపములు కావు. ఏది వదులుటకు సాధ్యము కాదో, మారుటకు వీలులేదో, అట్టి సత్య నిత్యమైనదే నీ స్వరూపము. దీనినే ఆత్మ అని అందురు. అట్టి ఆత్మయే పరమాత్మ. అతనిని వదులుటకు ఎవ్వరికీ సాధ్యము కాదు. శరీరములు వదులుట యింటి నుండి వేరొక యింటికి వెళ్లునటువంటిది. జనన మరణములు దేహసంబంధములేకాని ఆత్మకు కాదు.
“ఆత్మ వచ్చునది కాదు, పోవునది కాదు. బావా! దేహభ్రాంతితో ఉన్నవారికి ఆత్మ తత్త్వము అర్థము కాదు. దేహతత్త్వము స్థిరము కాదు. కాన పై చెప్పిన ఆంతరార్థమంటే, ఈ మరణకాలమున ఎట్టిభావమును ఎట్టిస్థితిని కలిగియుండవలెనునది తెలుసుకొనుట అత్యవసరము. ఎందుకన ఈ స్థితిని తెలిసికొనుటకే జీవితకాలమున చేయు సర్వసాధనలు. అట్టి సాధనల ఫలమే, అంత్యమున అట్టి పవిత్ర చింతన వచ్చుటకు కారణము. కార్యకారణములు అవినాభావములు. తిండికొద్ది తేపు కదా! సాధనకొలది సద్గతి. కాన సద్గతికి అంత్యమున చింతించు పవిత్రచింతనయే ప్రధాన లక్ష్యము, దానికి చిహ్నము. జీవితమున వేటిని ఆచరింతుమో వాటిని పురస్కరించుకొనే అంత్యమున స్మరణ కలుగును” అని అన్నాడు.
అందులకు అర్జునుడు స్వామీ! అంత్యమున సుచింతన రావలెనన్న, నేటినుండియే ప్రయత్నించవలెనా? ఆనాడు స్మరించకూడదా? అని సంశయపడాడు. అది పరమాత్ముడు గ్రహించి. “అర్జునా! ఈనాటి నుండి అట్టి సుచింతన వలెనని సంశయించుటతో నీ బుద్ధి చాలా మందగించినదని తోచుచున్నది. బావా! మనస్సును అభ్యాస యోగయుక్తం చేసి ఇతర చింతనలను వదలించిన అట్టివాడు పరమ దివ్యపురుషుని పొందగలుగుతాడు. మనస్సును అభ్యాస యోగయుక్తం చేయునది ఆనాడు నీవు పరమపురుషుని స్మరించు చింతనరాదు, రాలేదు, ఎట్లని కూడ తిరిగి ప్రశ్నింతువేమో! నీ విషయమే యోచించుకో, నీవు ఏ నాటి నుండియో అస్త్ర, శస్త్ర విద్యలను అభ్యసించి యుండుటచేత ఈనాడు ఈ యుద్ధమున వాటిని పట్టి, నేర్చిన విద్యలతో పోరాడగలవు. అటుకాక నీవు మొదటినుండియూ ఈ అస్త్ర, శస్త్ర విద్యలు నేర్వక ఈనాడు నీవు వాటిని పట్టి పోరాడగలవా? అది సాధ్యమగునా? కాదు, క్షత్రియులకు ఏనాటికైననూ యుద్ధము చేయు సందర్భములు కలుగక మానవు. వాటిని పట్టియే క్షత్రియులకు ఏ విద్యలు లేకపోయిననూ, రాకపోయిననూ యుద్ధసంబంధమైన విద్యలు నేర్పుదురు. నేర్చుకొనవలెను.
అటులనే మానవునికి ఏది వచ్చినా, రాకపోయినా, మరణము రాక తప్పదు. కనుక, ఆ సమయమున ఏ విధమైన చింతనతో దానిని పవిత్రం చేసుకొన వలెనునది ప్రతి వ్యక్తియా ముందుగానే నేర్చియుండవలెను. అట్టు నేర్వని వారు పరాజయమునకు పట్టము కట్టవలసి వచ్చును. లేక ప్రాప్తించిన దానినే అనుభవించవలసి వచ్చును. యుద్ధము జయించ వలెనని చేతురు కానీ ఓడిపోవలెనని ఎవ్వరు చేయరు. అటులనే మానవుడు ఉత్తమ గతికి పోవలెనని ఆశించును కానీ అధమస్థితిలో ఉండవలెనని కోరడు. దేనిని కోరునో దానికి తగినట్లు ముందు ప్రయత్నము జరుపవలెను కదా? కాన ఏడవదైన ప్రయాణకాలమున పవిత్ర చింతన వచ్చునట్లు ప్రయత్నములు ప్రతి మానవుడు చేయవలెను, అట్లు ఎవడు చేయుదురో వారు నన్ను పొందుదురు అని పరమాత్ముడు అర్జునకు బోధించినాడు.
గీతాసారమంతయు ఇందులోనే కలదు. మానవుడు ఏ విధమయిన సత్కర్మలు చేసిననూ ఉత్తమగతిని పొందవలెననే ఉద్దేశమే కదా? లేకున్న, పవిత్ర ప్రార్థనలు, జపధ్యానములు, అర్చన తపస్సులు ఎందుకు చేతురో? అట్లు చేయు ఆస్తికులందరూ ఈ విషయమును చక్కగా గమనించిన, సార్థకము నొందగలరు. ఈ ఏడవదైన ప్రాణ ప్రయాణకాలమున భగవంతుని స్మరించు విషయమయి “ఓం”ను స్మరించమని తెలిపెను.
ఇందులో కొంత విచారించ వలసిన విషయము అందరికీ అత్యవసరము. యేమన లోకమున “ఓం” అనగా ప్రణవమును వీరు మాత్రమే ఉచ్చరించవలెను, వారు మాత్రమే ఉచ్చరించవలెనని కొంతమంది అలజడి కలిగింతురు. ఇది చాలా పొరపాటు; నిజముగా అట్టివాడు విషయము తెలియక కేవలము విశ్వాసము మాత్రమే ప్రధానముగా పాటించువాడు.
గీతలో వీరు వారు అని తెలుపలేదు. యెవరైననూ సరే, అన్నాడు, కృష్ణుడు. దీనికి ఏ తెగలు కానీ, ఏ లింగభేదములు కానీ చూపలేదు. ఎవరు అర్హులు, ఎవరు అనర్హులు, అని తెలుపలేదు; అయితే ప్రణవ ధ్యానమునకు మాత్రము యోగ్యతలు తెలిపినాడు. యేమనగా, కేవలము “ఓం” ప్రణవమును స్మరించినంత మాత్రమున ప్రయోజనము లేదు. సర్వేంద్రియములను స్వాధీనమందుంచుకొని మనస్సును భగవంతుని పై నిలిపి ప్రణవమును ధ్యానించమని అన్నాడు. ఇది చాలా అవసరము. మనసు పరి పరి విధముల విలపించుచూ, నోటిలో ఓం ఓం అనినంత మాత్రమున పరమాత్ముని పొందలేదు. దానికి జీవితకాలమున ఇంద్రియ నిగ్రహ సంబంధమయిన సాధనలు చేసిన ఆనాటికి అట్టి అర్హతను పొందగలడనే, పుట్టిన దాదిగా చచ్చేవరకూ సత్యాన్వేషణను సాగించమని అన్నాడు పరమాత్ముడు అటుకాక ఆనాడు మాత్రము సాధన ప్రారంభించవచ్చును కదా? ఈనాటినుండి ఎందులకన్న, సంవత్సరమంతయూ కష్టపడి చదివిన కదా సంవత్సరాంతమున పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడు కాగలడు. అట్లు కాకుండా పరీక్షలు సంవత్సరమున్నది కదా అని పుస్తకము పట్టక ఉపాధ్యాయులు చెప్పినది వినక, వ్రాసుకొన్నది చదువక, పరీక్షనాడు పుస్తకమును పట్టిన అసలు మస్తకమే చెడిపోవును. ఇక పరీక్ష యేమి పాస్ కాగలడు? ఇట్టి స్థితి పరమ సోమరిపోతు విద్యగా ఉండును.
మనము మన పెరటిలో ఏదైనా పండ్ల చెట్టు వేసుకొనవలెనని ఆశించి విత్తనము పాతిలో బూడ్చిన తక్షణమే చెట్టయి ఫలములను అందించదు. ఫలము అందించునట్టి స్థితికి రావలెనన్న, దానికి పూర్వము ఎన్నో విధములలో దానిని పోషించి కాపాడుకొనవలెను. ఎన్నో సంవత్సరములు దానిని కాపాడి, పోషించినకదా తదుపరి ఫలములను అనుభవించజేయును? అటులనే మనము ఏ కార్యమును సాధించవలెనన్ననూ, దానికి పూర్వము దాని ఫలసిద్ధికి తగిన కర్మ సక్రమముగా సాగించవలెను. అంతేకాని, పూర్వము చేయవలసిన కర్మలను మాని అంత్య ఫలము కావాలంటే అది ఎట్టివారికైననూ లభించదు.
సాధకులు కూడనూ ముఖ్యముగా తెలుసుకొనవలసినది, ఎట్లు పుట్టవలెను అనుదానికంటే ఎట్లు చావవలెను అనునదే. చచ్చేదానిని బట్టి పుట్టుట సంభవించును. చావు మొదలు, పుట్టు తరువాత, పుట్టేది చచ్చేటీకరణియూ, చచ్చేది పుట్టేటీకరణియూ సామాన్య మానవులు తలంతురు; కానీ, అది నిజము కాదు. పుట్టుట పుట్టుకుండుటకు; చచ్చుట, తిరిగి చావకుండుటకు. అనగా, చచ్చినవాడు పుట్టకుండా ఉండవలెనని అర్థము. పుట్టినకదా చావు, పుట్టకున్న చావే లేదు.
దీనిని బట్టి సాధకులు, మంచి చావును కోరవలెను కానీ, మంచి పుట్టును కోరరాదు. పుట్టుట మంచిగానే పుట్టవచ్చును; తదుపరి మన కర్మలను బట్టి మంచిది రాకుండవచ్చు. కనుక, చావును మంచిదిగా కోరిన, తిరిగి పుట్టుటకో పని ఉండదు. పుట్టిన ప్రతి మానవుడూ అంత్యమును ప్రధానముగా లక్ష్యమందుంచుకొని, ఉత్తమ అంత్యము కలుగునట్లు సద్భావనములు, సాధనా రూపమున సాధించవలెను. అదియే సాధకులకు సరియైన అనుగ్రహ ప్రసాదము.
1“Bāvā! Karma is My own Svarūpa. I Myself appear in the form of Karma,” Kṛṣṇa declared, making it unmistakably clear that action too is not outside Him. 2Then He said, “Arjuna, you now know Brahman, Adhyātma, and Karma as My own expressions. You will surely become free and attain Mukti. There is little time; let us move on.” Kṛṣṇa’s urgency is natural: the chariot stands on the battlefield, and much still remains to be done. 3But Arjuna is not one to let a question go. Had he been an ordinary person, he could not have continued questioning Kṛṣṇa in this way. Arjuna is fitted to Kṛṣṇa, and Kṛṣṇa to Arjuna; they are Nara-Nārāyaṇa. Their intimacy belongs to them and cannot be imitated casually. 4Unsatisfied with a partial answer, Arjuna prayed, “Tell me the remaining three as well. Free me from this thicket of doubt, remove the darkness, and show me Your form, Swāmi!” Paramātma, moved by compassion, reassured him: “Bāvā, do not worry. Listen. Adhibhūta is not an impossible mystery. Every name and form in the world that is subject to destruction is called Adhibhūta.” 5“Put another way, Aparā Prakṛti itself is Adhibhūta. All these bodies belong to Adhibhūta—and yet they are not truly separate from Me.” Having said this, He paused. The ways of Hari are known fully only to Hari. Arjuna stood bewildered; his head grew heavy, Buddhi slowed, Manas sank, and fresh doubts rose faster than he could grasp them. 6Kṛṣṇa had earlier declared, “I am Sat-Cit-Ānanda, the eternal Reality; I am indestructible, unborn, and deathless.” Now He says, “Even this perishing, unstable body is also Myself.” How could doubt not arise? Seeing Arjuna’s expression, Kṛṣṇa smiled all the more, while shame, irritation, and bewilderment mingled in Arjuna. 7Yet Kṛṣṇa did not wish to waste time. Knowing Arjuna’s heart, He immediately began to remove the doubt. “Bāvā! Is your confusion that I called this unstable body also Myself? To ordinary understanding it certainly sounds contradictory, but the relation becomes clear when you trace the body to its source. I am its Ādhāra; without Me, it cannot be. The gross body arises from food eaten by the parents. Where does food come from? From Pṛthvī, earth. Before becoming food-grain, it was earth. Trace earth backward and its support is Jala, water; trace water and Agni is its prior condition; trace Agni and Vāyu; trace Vāyu and Ākāśa; enquire into Ākāśa and its basis is Māyā. And Māyā is My upādhi. Do you see?” 8“Māyā, My upādhi, becomes Ākāśa; Ākāśa becomes Vāyu; Vāyu takes the form of Agni; from Agni comes Jala; from Jala, Pṛthvī; from Pṛthvī comes grain; grain becomes food; and food takes the form of the body. Through this chain, is it not clear how even the impermanent body ultimately rests in Me? Why then the doubt?” 9“So along with Brahman, Adhyātma, and Karma, Adhibhūta too is Myself. Follow the relation of cause and effect and these bodies called Adhibhūta also resolve into Me, Paramātma. Now remains Adhidaiva. Hiraṇyagarbha is called Puruṣa because He pervades the ‘cities’ that are all bodies. Present fully within all bodies, He is Hiraṇyagarbha; the presiding deities stand to Him as the senses stand to the human being.” 10“You may ask who these Adhidevatās are. They are deities embodying particular powers, attendants of Bhagavān: the Sun presides over sight, the directions over hearing, Indra over the hands, and so forth. These divine powers function as the cosmic senses of Hiraṇyagarbha. Sādhakas and great souls reach higher states through Hiraṇyagarbha. There is ultimately no difference between Bhagavān and Hiraṇyagarbha. Thus, just as Brahman, Adhyātma, Karma, and Adhibhūta are Myself, Adhidaiva also is Myself. They are not independent realities.” 11“And Adhiyajña too is Myself. The experiencer within every body who receives the fruits of action is Adhiyajña. The one Consciousness that, through the senses, experiences sound, touch, form, taste, and smell is both the inward knower and the apparent enjoyer. That Karta and Bhoktā, the Sarvāntaryāmin within every body, is Myself.” 12Kṛṣṇa opened Arjuna’s eyes to the meaning of Adhiyajña, though the idea may still seem subtle to an ordinary reader. A simple worldly example helps. For air we switch on a fan; for light, a bulb; for cooking, a stove; for amplified sound, an amplifier and microphone; for printing, a printing machine. 13Seen separately, these devices appear entirely different—air, light, heat, sound, and print seem unrelated. Yet one current of electricity powers them all. 14The appliances differ and their functions differ, but their support is one. As electricity stands behind many devices, the Supreme stands within all upādhis as the giver of the fruits of action. As Sarva-bhūtāntarātma and the ultimate ground of action, He Himself is Adhiyajña. 15Kṛṣṇa then taught the seventh point: whoever, at the time of the prāṇa’s departure, remembers and meditates upon Praṇava reaches Akṣara-Parabrahman. Arjuna asked Him to explain this more fully. 16“Bāvā! ‘The final time’ is not merely some remote future instant. For a perishing body every passing moment is, in a sense, an ending. Whatever is remembered at the final transition shapes the condition that follows and becomes a foundation for rebirth. One who remembers Me at that time attains My bhāva and reaches Me. Therefore every effort, every karma, every Sādhana of life should help prepare and refine the final remembrance. Practise now so that sacred thought—especially contemplation of Praṇava—arises naturally then.” 17“What must be relinquished is the body; what must be attained is Parabrahman. Whatever can be left behind cannot be your ultimate Svarūpa. That which cannot be relinquished or altered—the Satya and Nitya—is your true Svarūpa, called Ātma. That Ātma is Paramātma. No one can abandon It. Leaving a body is like moving from one house to another. Birth and death belong to the body, not to Ātma.” 18“Ātma neither comes nor goes. Bāvā! One caught in deha-bhrānti cannot grasp Ātma-tattva, because attention is fixed upon what is unstable. The deeper point is to know what bhāva and condition should be cultivated for the final passage. All Sādhana undertaken during life serves this preparation. Cause and effect are inseparable: as the life, so the remembrance. The sacred thought that comes at the end reflects what has been practised throughout life.” 19Arjuna asked, “Swāmi! If noble thought is needed at the end, must one begin practising from today? Can one not simply remember then?” Paramātma understood the doubt and replied: “Arjuna! If you ask this, you have not yet understood abhyāsa. A mind trained by Abhyāsa Yoga and withdrawn from scattered thoughts can turn toward the supreme Divine Person. Think of yourself: because you have trained in weapons for years, you can take them up today on the battlefield. Had you never learned archery and warfare, could you suddenly fight skilfully now? No. A Kṣatriya prepares beforehand for the battle that may one day come.” 20In the same way, whatever else may or may not come to a human being, death will certainly come. Therefore one must learn beforehand how to sanctify that moment through the right remembrance. One who has never prepared may simply be carried by whatever saṁskāra happens to arise. No one goes to battle intending defeat; no one desires a low state rather than a higher one. If we desire a particular destination, must we not prepare for it? Therefore every person should practise so that sacred thought arises at the time of departure. One who does so reaches Me, Paramātma teaches. 21The essence of the Gītā is gathered here. Why perform satkarma, prayer, japa, dhyāna, arcana, or tapas if not to move toward the highest good? Those who live with faith should understand this point deeply. For the final passage of prāṇa, Bhagavān especially enjoins remembrance of Oṁ, Praṇava. 22A further point requires care. Some create agitation by saying that only this group or that group may utter Oṁ. The text rejects such narrowness as arising from incomplete understanding and inherited assumption rather than clear knowledge. 23The Gītā does not say “these people” and “not those people.” Kṛṣṇa says whoever is qualified through Sādhana. He does not make tribe or sex the criterion. But He does state the qualification for Praṇava-dhyāna: merely saying “Oṁ” with the mouth is not enough. The senses should be mastered and Manas steadied in Bhagavān. If Manas wanders wildly while the lips repeat “Oṁ, Oṁ,” Paramātma is not attained through sound alone. The necessary fitness is cultivated throughout life through indriya-nigraha and Satya-anveṣaṇa. A student passes an examination at year’s end because study has been sustained throughout the year; one who ignores the book and teacher until examination day cannot expect the mind suddenly to become prepared. 24Likewise, planting a fruit seed does not immediately produce a mature tree laden with fruit. It must be protected, watered, and nourished through its seasons before fruit comes. Every attainment requires the appropriate prior karma. To neglect the causes and demand only the final fruit is futile. 25A sādhaka should therefore be concerned not merely with how to be born well, but with how to die well. The manner of death conditions what follows. Ordinary thinking says birth comes first and death later; spiritually, the text reverses the emphasis: one dies so as not to be compelled into another death, and birth is meaningful when it prepares freedom from rebirth. Where there is no rebirth, there is no further death. 26Therefore the sādhaka should seek a good and sacred end rather than merely a fortunate beginning. A good birth can still be followed by actions that turn life astray; but if the final passage is made sacred through right bhāva and Sādhana, the cycle itself can end. Keep the end in view from the beginning and cultivate the dispositions that make the final remembrance luminous. That is true grace for the sādhaka.