। ॥
यदज्ञानादभूद्द्वैतं ज्ञाते यस्मिन्निवर्तते ।रज्जुसर्पवदत्यन्तं तं वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥
। ॥
। । । —
। ॥ १ ॥
शिष्टानामिष्टदेवतास्तुतिनमस्कारपूर्विका प्रवृत्तिरुपलब्धा ; प्रवर्तमानोऽशिष्टत्वात् — ; स्तुतिनमस्कारयोस्त्रैविध्यात् ; — चेति । कायिकवाचिकयोरभावेऽपि परमशिष्टत्वादाचार्यस्य ग्रन्थस्य अविघ्नेन परिसमाप्तेश्च मानसिकौ स्तुतिनमस्कारावकरोदयमाचार्य इत्यवगम्यते ; यत्किञ्चिदेतत् ।प्रकृतमनुसरामः — मनश्च चक्षुश्च मनश्चक्षुषी, ते आदिर्येषां तानि मनश्चक्षुरादीनि ; आदिशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते ; ततश्च अयमर्थो भवति — मनआदीनां मनोऽहङ्कारबुद्धिचित्तानां चतुर्णामन्तःकरणानाम् , , , , , सोऽहमात्मेति सम्बन्धः ।स कीदृश इत्याकाङ्क्षायामाह — नित्योपलब्धिरिति ।नित्या च असावुपलब्धिश्चेति नित्योपलब्धिः, सा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः ।, तथैव अधिष्ठातृत्वेन यो निमित्तं सोऽहमात्मेत्यर्थः — ।परमार्थतस्तु निरस्ताः निराकृताः अखिलाः निरवशेषाः उपाधयो बुद्ध्यादिलक्षणाः यस्य स तथोक्तः ।निरस्ताखिलोपाधित्वादेव अयमाकाशकल्पः आकाशवद्विशुद्ध इत्यर्थः ॥
? ? ? —
। ॥ २ ॥
। ? ; ; ; ; ; , ॥
बोधो चैतन्यमभिप्रेतम् ; न च ज्ञानं , जज्ञानस्य घटादिव ।ज्ञेयं हि घटज्ञानं जातं पटज्ञानं जातमिति साक्षादभूयमानत्वात् ।अतः तस्य अनित्यत्वेन अनात्मस्वरूपत्वेऽपि आत्मन ।ननु आत्मनः तनत्वे किं प्रमाणमिति चेत् , जगत्प्रकाश ।जगत् प्रकाशत इति सर्वजनसिद्धम् तत्र ज्ञानादीनां ज्ञेयत्वेन जडत्वात् आत्मप्रकाशेनैव जगत् प्रकाशत निश्चितं ।आत्मा च स्वपरप्रकाशवान् सवितृप्रकाशवत् — यथा सविता स्वयं प्रकाशमानो जगदपि प्रकाशयति तथा पीति ।अस्तु त चिद्धर्मा पुरुषः, कथमयं चित्स्वभाव न ॥
— आत्मनश्चैतन्यं , अभिन्नं , भिन्नाभिन्नं । ताव ; भिन्नं , घटवदात्मधर्मत्वापपत्तेः । आत्मधर्मो न , चैतन्यं ति युक्तमात्मधर्मत्वम् ।सम्बन्धो हि संयोगो समयो वा , ।न , तस्य द्रव्यमात्रधर्मत्वात् , अद्रव्यत्वाच्चैत ।नापि , ।समवायो , असम्बद्धो ? तावद, घटादिवदकित्करत्वात् ।सम्बद्ध , संयोगादेरभावेन समवायारमभ्युपगव्यम् ।एवं परम्परापेक्षायाम् अनवस्थापात ।तस्मा ।अभिन्नत्वपक्षे सुतरां धर्मधर्मिभावो ।न हि तदेव धर्मो भवति ; न शुक्लं धर्मो भवतीति । भिन्नाभिन्नत्वपक्ष ।स च विरोधान्न युज्यते — न ह्येकमेवैकस्मात् भिन्नमभिन्नं च भवितुमर्हति, ।
— । — गौरियमिति पिण्डाव्यतिरेकेण गोत्वं प्रतीयते ; तदेव पिण्डान्तरे प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् भेदेनावगम्यते ; अतः प्रत्यक्षेणैव भेदाभेदयोः प्रतीयमानत्वात् अविरोध — नैतत्साधु मन्यामहे, प्रत्यक्षस्य अन्यथासिद्धत्वात् — भिन्नमपि हि वस्तु प्रत्यक्षेण अत्यन्तसंनिधानादिदोषात् अभिन्नव — यथा दीपज्वाला भिन्नापि कुतश्चित्कारणादभिन्नवत्प्रतिभासन्ते, तथा अभिन्नमपि वस्तु भिन्नमिव प्रतिभासते — यथा एकस्माच्चन्द्राद्वितीयश्चन्द्र इति — प्रत्यक्षस्य अन्यथासिद्धत्वात् न तेन प्रत्यक्षेण प्रमाणसिद्धस्य भेदाभेदविरोधस्य प्रतिक्षेपो युक्त ।
वमुच्यते — , । आत्म न ; । उभयरूपाभ्यां भिभित्वमविरुद्धमिति — तदपि न, धर्मधर्मिभावात् । — तदभिन्नं न अभिन्नत्वादवोम । , न , भित्वाद्घटादिवदि ।यच्चोक्तम् उभयरूपाभ्यां भिन्नाभिन्नत्वमिति, तदपि विचारं न । किं चैतन्याद्भिन्ने, , वा ।तत्र न तावद्भिन्ने, भिन्नत्वे घटादिवदकिञ्चित्करणत्वात् ; अभिन्नत्वे चैतन्यमात्रमेवेति न ताभ्यां ।भिन्नाभिन्नत्वं विरोधादेव युक्तम् ।तयोरपि रूपान्तराभ्यां इत्यलमतिविस्तरेण ।तस्मान्नात्मा सर्वथा चिद्धर्मा ; किं तर्हि ? चित्स्वरूप ।एते सदानन्दयोरपि आत्मस्वरूपत्वं ।
नित्य , सदकारणवत्त्वात् ; , ।अकारणवां ; कारणं प्रत्यक्षादिभिरुपलभ्यते, ; ‘तस्माद्वा एतस्मादात्मन ’ । त्वात्मनोऽपि । सदकारणवत्त्वात् नित्य आत्मेति । साधूक्तं त्यबोधस्वरूपमिति । दृष्टामाह — अष्णवदिति । उष्णत्वमग्नेर्न । कदाचिदग्नेरन्यत्राप्युपलभ्येत — पुरुषा ; न वमस्ति ; तस्मादस्वरूपमेव अरुष्णत्वम् ।मात्मनोऽपि त स्वरूपमेवेत्यर्थः ।तथा च — ‘निरंशत्वाद्विभुत्वाच्च नश्वरभावतः ।ब्रह्मव्योम्नोर्न भेदोऽस्ति चैतन्यं ब्रह्मणोऽधिकम्’ ।यच्चोक्तं मनश्चक्षुरादीनां प्रवृत्तौ किमर्थमधिष्ठाता इष्यते, स्वयमेव कस्मान्न प्रवर्तन्ते , — अबोधात्मकानीति ।हेगर्भमिदं विशेषणम् ; अतश्च अयमर्थः सेत्स्यति — अबोधात्मकत्वात् अचेतनत्वाच्च घटादिवच्चेतनमधिष्ठातारमाश्रित्यैव प्रवर्तन्त ।तदतनत्वं चैषां तज्ज्ञेत् घटादिवदिति ।श्रुतिरपि ‘नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा’ इत्यादिना आत्मव्यतिरिक्तस्य तनत्वं ।अतो युक्तमुक्तं चेतनमात्मानमाश्रित्य प्रवर्तन्त ।निष्कम्पं निस्तरङ्गं निःसंशयमित्यर्थः । च श्रुतिः ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे’ । अद्वितीयं , न नानाभूतमित्यर्थः ॥
। — , ; ; ; ; । । —
भासको दृश्यमा नैवास्ति ।चिदाभासको जीवोऽपि तद्व —त्स स्वरूपोऽहमात्मा ॥ ३ ॥
। , । । इत्युच्यते , प्रतिभास । सुखदुःखादिमन्त प्रतिभास । व्यवस्थितरूपा युक्तैवेति नायमात्मभेदः ।श्रुतिश्चैकात्म्यमेव प्रतिपादयति — ‘एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म’ ।आत्मभेदपक्षं इयं ।तथा हि — प्रतिशरीरम् आत्मानो भिन्नाः ते च सर्वे प्रत्येकं सर्वगता आत्मभेदवादिनो ।तत्र षां सुखादिकमुत्पद्यमानं विशेषहेतोरभावात् कथमेकस्यैव सुखादिकम् , न इत्यवधारयितुं ।अथ यत्सम्बन्धिना कार्यकरणसङ्घातेन सुखादिकं जन्यते, तस्यैव तदित्यभिधीयते ; तन्न, कार्यकरणसङ्घापि सर्वात्मसंधावुत्पद्यमास्य विशेषहेतोरभावादेव कथमेकात्मसम्बत्वमिति ।अथ यत्कर्मवशात्कार्यकरणसङ्घातस्योत्पत्तिः, तस्यैव असौ कार्यकरणसङ्घात इति विशेषहेतुरिति चेत् ; न, कर्मणोऽपि सर्वात्मसंनिधावुत्पद्यमानस्य सर्वात्मसम्बन्धित्वेन तज्जनितकार्यकरणसङ्घातस्यापि सर्वात्मसम्बन्धित्वात् तज्जनितस्य सुखदुःखादेरपि सर्वात्मसम्बन्धित्वमिति सुखादिकस्य नानात्मपक्ष न व्यवस्थितिः ।पूर्वपुर्वकार्यकरणसङ्घातस्य कर्मापेक्षायां ।अनादित्वेन अनवस्थादोषपरिहार अन्धपरम्परेति ।श्रुतिरपि नानात्मपक्षं प्रतिषेधति — ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ । साधूक्तम् एकमिति ॥
; ; ; ; ; —
। ॥ ४ ॥
, धीवियोगे , सोऽहमात्मेति । आत्माज्ञाकृतोऽयं बुद्ध्यादिप्रपञ्चः । प्रतिबिम्बरूपेण आत्मानमध्यस्य तद्गतसुखदुःखादिकम् आत्मन्यध्यस्यति । ।आत्मज्ञानेन बुद्ध्यादिप्रपञ्चनिवृत्तौ अध्यासनिवृत्ति ।न बन्धमोक्षौ विद्येते समञ्जसमिति ॥
; —
मनश्चक्षुरादेर्वियुक्तः स्वयं योमनश्चक्षुरादेर्मनश्चक्षुरादिः ।मनश्चक्षुरादेरगम्यस्वरूपःस नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ५ ॥
। । । — । — । ; — । । — । — ॥
? । । —
। ॥ ६ ॥
सिद्धतामाह । स्वतः स्वयमेव शुद्धं निर्मलं चेतो मनो ; स्वयमेव स्फुरतीत्यर्थः ।अत सत्त्वशुद्ध्यर्थं वेदेऽपि वेदानुवचनादयो विहिताः — ‘तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन’ ।घटपटादयश्च जडत्वात् प्रकाशान्तरापेक्षत्वाच्च न प्रकाशन्त इति यु ।आत्मा तु प्रकाशस्वरूपत्वात् प्रकाशान्तरानपेक्षः प्रकाशते सवितृवत् — यथा सविता स्वप्रकाशः प्रकाशान्तरं नापेक्षते अथ , तद्वदात्मापीति ।मुत्पत्मज्ञानो अद्वयो जीवन्मुक्तः स्वयं प्रकाशरूपोऽपि परमार्थतो , सोऽहमात्मेति ।शरावोदकेषु उपाधिषु अवस्थितो भानुः आदित्यः प्रकाशस्वरूपोऽपि एक , तद्वदात्मापीति ।
कथं देहवां त्युच्यते जीवतोऽपि देहाभावो मुक्तिरभिप्रेयते सावुपपद्यते । जीवतो देहाभावः । सत्यपि भोगविच्छेदो मुक्तिरिति तदपि तुरश्रम् ।सकलभोगकारणेन्द्रियसम्पत्तौ भोगविच्छेदस्य असम्भावित् ।मिथ्याज्ञाननिबन्धनो हि भोगः ; तस्य च संयग्ज्ञानेन निवृत्तत्वात् भोगविच्छेद चेत् न, बाधिपि मिथ्याज्ञास्य । देहवाव न अत एव विदुषां जनकादीनां राज्यादिकं ।श्रुतिरपि देहवतो भोगविच्छेदं प्रतिषेधति — ‘न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति’ ।तस्मादयुक्ता जीवक्तिरिति ।
— जीवत तत्त्वज्ञामुत्पद्यते न ; । विदुषां याज्ञवल्क्यादीनां । । जीवतस्तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत ।आत्मज्ञानादेव मुक्तिरिति सिद्धा जीव ‘स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’ ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ इत्यादिश्रुति ।ननु ज्ञानस्य मोक्षफलकत्वे श्रुतिषु सहकार्यन्तरं प्रतीयते चेत् , न, ज्ञानमात्रस्य श्रवणात् — ‘भिद्यते दयग्रन्थिः’ ; ‘न्यः पन्था विद्यतेऽयनाय’ सहकार्यरप्रतिषेधा ।ननु श्रुतिरेव मरणसहकारिणो ज्ञानान्मोक्षं दर्शयति ‘तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये’ इति ; न, पूर्वोत्पन्नस्य ज्ञानस्य चिरप्रवृत् मरणकाले संधापयिमशक्तेः ।तत्कालमेवोत्पन्नात् ज्ञानान्तरान्मुक्तिरिति चेत् , न, ‘यदेव भगवा तदेव मे ब्रूहि’ इति ‘आचार्यवान्पुरुषो वेद’ श्रुतिपर्यालोचया प्रथमज्ञादेव ।एतेन वचनान्तरमनुगृहीतं — जीवन्नेव हि विद्वान् हर्षमर्षाभ्यां विमुच्यते ।न च ‘न ह सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति’ श्रुत्यन्तरविरोधो वाच्यः, श्रुत्यन्तरस्य सामान्यविषयत्वात् , अत्र ‘विद्वान्’ विशेषर्देशात् ।‘तस्य तावदेव चिरम्’ इति श्रुतिस्त्यक्ता स्यादिति , , ।तथा हि — खलु स्वाभाविकी सर्वेषाम् , सा ज्ञा जन्यते ।किं त ? अविद्यातिमिरतिरोताया तिमिरमात्रं ।तच्च प्रथमव ।पि अविद्याकार्यस्य देहस्य अविनाशात् पुनःपुनः महान्धकारवदुरितमपि तिरस्करोति । तिरस्कारप्रतिभासस्य देहविच्छेदाद्विच्छेदो । च सति प्राचीनव महान्धकारोत्सारणं ज्ञानमात्रनिबन्धनमवतिष्ठते — यथा सूर्योदयेन महातिमिरोत्सारणे कृतेऽपि छत्रादिकृ तिमिराभासस्य ।ततश्च प्राचीनमेव महातिमिरोत्सारणं सूर्योदयमात्रनिबन्धनमवतिष्ठत ।तस्मात् न ज्ञानान्तरा । तु पूर्वोत्पन्नज्ञानादेव मुक्तिरिति ।
; ; — । , ।
— — , । । ; । । । ।
ज्ञानमात्रान्मुक्तिरिति प्रतिपादनादेव कर्मणो मुक्तिहेतुत्वमपास्तं । — र्मणो ।नापि तत ज्ञासतात् , अश्रुतेरेव ।ननु ‘तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च’ विद्याकर्मणोः सहभावः श्रूयते ; सत्यम् , संसारविषयं तवणं न मुक्तिविषयम् ।‘यावज्जीवमहोत्रं जुहोति’ इत्यादिचोदनाप्राप्तानां नित्यनैमित्तिककर्मणां ज्ञानस्य च अर्थात्समुच्चय त् ; , वियोजकप्रमाणाभावात् ।‘तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन’ इत्यत्र तृतीयाश्रुतिः विनियोजिका ; न, विविदिषासम्बन्धात् कर्मणां ज्ञानार्थत्वप्रतीतेः मोक्षार्थत्वं नावगम्यते ।किं च, हि ज्ञाम् उपकारकमपेक्षते, उत्पन्नादेव अज्ञानिवृत्तेरवश्यम्भावात् ।तथा च श्रुतिः — ‘तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय’ । यदि कर्मफलं मोक्षो भवेत् , तदा अनित्यत्वं प्रसज्यते घटादिवत्स्वर्गादिवति ।अमुमेवार्थं श्रुतिरप्याह — तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते मेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते’ ।‘अग्निहोत्रादि तु र्यायैव’ सूत्रकारेण परम्परया कर्मणां मुक्तिहेत्वमभिहितं । कर्मणामुपयोगोऽस्त्येव ।ज्ञानोत्पत्ते परं कर्मणामुपयोगाभावेऽपि लोकसङ्ग्रहार्थमनुष्ठानं कर्तव्यमेवेति सर्वं समञ्जसम् ॥
? । । ; । । —
। ॥ ७ ॥
॥
? — —
। ॥ ८ ॥
, । ; । ; ; । , । ॥
—
। ॥ ९ ॥
। । । — । । । ॥
—
। ॥ १० ॥
। — । । । अविद्याच्छन्नदृष्टिः बुद्धिमात्मत्वेन बद्ध सोऽहमात्मेति ॥
—
। ॥ ११ ॥
। ? ॥
—
। ॥ १२ ॥
। । । ॥
Closing attribution
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ
हस्तामलकीयभाष्यं सम्पूर्णम् ॥