दृष्टान्तो नैव दृष्टस्त्रिभुवनजठरे सद्गुरोर्ज्ञानदातुः स्पर्शश्चेत्तत्र कल्प्यः स नयति यदहो स्वर्णतामश्मसारम् । न स्पर्शत्वं तथापि श्रितचरणयुगे सद्गुरुः स्वीयशिष्ये स्वीयं साम्यं विधत्ते भवति निरुपमस्तेन वालौकिकोऽपि ॥ १ ॥
यद्वच्छ्रीखण्डवृक्ष प्रसृत परिमलेनाभितोऽन्येऽपि वृक्षाः शश्वत्सौ गन्ध्यभाजोऽप्यतनुतनुभृतां तापमुन्मूलयन्ति । आचार्याल्लब्धबोधा अपि विधिवशतः संनिधौ संस्थितानां त्रेधा तापं च पापं सकरुणहृदयाः स्वोक्तिभिः क्षालयन्ति ॥ २ ॥
आत्मानात्मप्रतीतिः प्रथममभिहिता सत्यमिथ्यात्वयोगा - द्द्वेधा ब्रह्मप्रतीति र्निगमनिगदिता स्वानुभूत्योपपत्त्या । आद्या देहानुबन्धा द्भवति तदपरा सा च सर्वात्मकत्वा - दादौ ब्रह्माहमस्मीत्यनुभव उदिते खल्विदं ब्रह्म पश्चात् ॥ ३ ॥
आत्मा चि द्वित्सुखात्मानुभव परिचितः सर्व देहादि यन्ता सत्येवं मूढ बुद्धि र्भजति ननु जनोऽनित्य देहात्म बुद्धिम् । बाह्यो ऽस्थि स्नायु मज्जा पल रुधिर वसा चर्म मेदो युग न्त - र्विण्मूत्र श्लेष्म पूर्णं स्व पर वपुरहो संविदित्वा पि भूयः ॥ ४ ॥
देह स्त्री पुत्र मित्रानुचर हय वृषास्तोष हेतु र्ममे त्थं सर्वे स्वा यु र्नयन्ति प्रथितमलममी मांस मीमांसयेह । एते जीवन्ति येन व्यवहृति पटवो येन सौभाग्य भाज - स्तं प्राणा धीशम न्त र्गतममृतममुं नैव मीमांसयन्ति ॥ ५ ॥
कश्चित्कीटः कथञ्चित्पटुमतिरभितः कण्टकानां कुटीरं कुर्वंस्तेनैव साकं व्यवहृतिविधये चेष्टते यावदायुः । तद्वज्जीवोऽपि नानाचरितसमुदितैः कर्मभिः स्थूलदेहं निर्मायात्रैव तिष्ठन्ननुदिनममुना साकमभ्येति भूमौ ॥ ६ ॥
स्वीकुर्वन्व्याघ्र वेषं स्व जठर भृतये भीषयन्य श्च मुग्धा - न्मत्वा व्याघ्रोऽहमित्थं स नर पशु मुखान्बाधते किं नु सत्त्वान् । मत्वा स्त्री वेष धारी स्त्र्यहमिति कुरुते कि नटो भर्तुरिच्छां तद्वच्छारीर आत्मा पृथगनुभवतो देहतो यत्स साक्षी ॥ ७ ॥
स्वं बालं रोदमानं चिरतर समयं शान्तिमानेतुमग्रे द्राक्षं खार्जूरमाम्रं सुकदलमथवा योजयत्यम्बिकास्य । तद्वच्चेतोऽतिमूढं बहु जनन भवा न्मौढ्य संस्कार योगा - द्बोधो पायैरनेकैरवशमुपनिष द्बोधयामास सम्यक् ॥ ८ ॥
यत्प्रीत्या प्रीति मात्रं तनु युवति तनूजार्थ मुख्यं स तस्मा - त्प्रेयानात्माथ शोका स्पदमितरदतः प्रेय एतत्क थं स्यात् । भार्या द्यं जीवितार्थी वितरति च वपुः स्वात्मनः श्रेय इ च्छं - स्तस्मादात्मानमेव प्रियमधिकमुपासीत विद्वान्न चान्यत् ॥ ९ ॥
यस्मा द्यावत्प्रि यं स्यादिह हि विषयतस्तावदस्मि न्प्रि यत्वं यावद्दुःखं च यस्माद्भवति खलु ततस्तावदेवा प्रियत्वम् । नैकस्मि न्सर्वकाले ऽस्त्युभयमपि कदाप्यप्रियोऽपि प्रियः स्या - त्प्रेयानप्यप्रियो वा सततमपि ततः प्रेय आत्माख्यवस्तु ॥ १० ॥
श्रेयः प्रेयश्च लोके द्विविधमभिहितं काम्यमात्यन्तिकं च काम्यं दुःखैकबीजं क्षणलवविरसं तच्चिकीर्षन्ति मन्दाः । ब्रह्मैवात्यन्तिकं यन्निरतिशयसुखस्यास्पदं संश्रयन्ते तत्त्वज्ञास्तच्च काठोपनिषदभिहितं षड्विधायां च वल्ल्याम् ॥ ११ ॥
आत्माम्भोधेस्तरङ्गोऽस्म्यहमिति गमने भावयन्ना सनस्थः संवित्सूत्रा नुविद्धो मणिरहमिति वा स्मीन्द्रियार्थप्रतीतौ । दृष्टोऽस्म्यात्मावलोकादिति शयनविधौ मग्न आनन्दसिन्धा - वन्तर्निष्ठो मुमुक्षुः स खलु तनुभृता यो नयत्येवमायुः ॥ १२ ॥
वैराज व्यष्टि रूपं जगदखिलमिदं नाम रूपा त्मकं स्या - दन्तःस्थ प्राण मुख्या त्प्रचलति च पुन र्वेत्ति सर्वान्पदार्थान् । ना यं कर्ता न भोक्ता सवितृवदिति यो ज्ञान विज्ञान पूर्णः साक्षादित्थं विजानन्व्यवहरति परात्मानुसन्धानपूर्वम् ॥ १३ ॥
नैर्वेद्यं ज्ञानगर्भ द्विविधमभिहितं तत्र वैराग्यमाद्यं प्रायो दुःखा वलोका द्भवति गृह सुहृ त्पुत्र वित्तैषणा देः । अन्य ज्ज्ञानो पदेशाद्यदुदित विषये वान्त व द्धेयता स्या - त्प्रव्रज्या पि द्विधा स्या न्नियमित मनसा देहतो गेहतश्च ॥ १४ ॥
यः कश्चित्सौख्य हेतो स्त्रिजगति यतते नैव दुःखस्य हेतो - र्देहे ऽहता तदुत्था स्व विषय ममता चेति दुःखास्पदे द्वे । जानन्रोगाभिघाताद्य नुभवति यतो नित्य देहात्म बुद्धि - र्भार्या पुत्रार्थ नाशे विपदमथ परामेति ना रातिनाशे ॥ १५ ॥
तिष्ठन्गेहे गृहेशोऽप्यतिथिरिव निजं धाम ग न्तुं चि कीर्षु - र्देहस्थं दुःखसौख्यं न भजति सहसा निर्ममत्वाभिमानः । आयात्रायास्यतीदं जलदपटलवद्यातृ यास्यत्यवश्यं देहाद्यं सर्वमेवं प्रविदितविशयो यश्च तिष्ठत्ययत्नः ॥ १६ ॥
शक्त्या निर्मोकतः स्वाद्बहिरहिरिव यः प्रव्रजन्स्वी यगेहा - च्छायां मार्गद्रुमोत्थां पथिक इव मनाक्सं श्रये द्देहसंस्थाम् । क्षुत्पर्याप्तं तरुभ्यः पतितफलमयं प्रार्थयेद्भैक्षमन्नं स्वात्मा रामं प्रवेष्टुं स खलु सुखमयं प्रव्रजेद्देहतोऽपि ॥ १७ ॥
कामो बुद्धावुदेति प्रथममिह मनस्युद्दिशत्यर्थजातं तद्गृह्णातीन्द्रियास्यैस्तदनधिगमतः क्रोध आविर्भवे च्च । प्राप्तावर्थस्य संरक्षणमतिरुदितो लोभ ए तत्त्र यं स्या - त्सर्वेषां पातहेतुस्तदिह मतिमता त्याज्यमध्यात्मयोगात् ॥ १८ ॥
दानं ब्रह्मार्पणं यत्क्रि यत इह नृभिः स्यात्क्षमाक्रोधसन्ज्ञा श्रद्धास्तिक्यं च सत्यं सदिति परमतः सेतुसन्ज्ञं चतुष्कम् । तत्स्या द्बन्धाय जन्तोरिति चतुर इमान्दा नपूर्वै श्च तुर्भि - स्तीर्त्वा श्रेयोऽमृतं च श्रयत इह नरः स्वर्गतिं ज्योतिराप्तिम् ॥ १९ ॥
अन्नं देवातिथिभ्योऽर्पितममृतमिदं चान्यथा मोघमन्नं य श्चा त्मार्थं विधत्ते तदिह निगदितं मृत्युरूपं हि तस्य । लोकेऽसौ केवलाघो भवति तनुभृतां केवलादी च यः स्या - त्त्यक्त्वा प्राणाग्निहोत्रं विधिवदनुदिनं योऽश्नुते सोऽपि म र्त्यः ॥ २० ॥
लोके भोजः स एवार्पयति गृहगतायार्थिनेऽन्नं कृशाय यस्तस्मै पूर्णमन्नं भवति मखविधौ जायतेऽजातशत्रुः । सख्ये नान्नार्थिने योऽर्पयति न स सखा सेवमानाय नित्यं संसक्तायान्नमस्माद्विमुख इव परावृत्तिमिच्छेत्कदर्यात् ॥ २१ ॥
स्वाज्ञान ज्ञान हेतू जगदुदय लयौ सर्व साधारणौ स्तो जीवेष्वास्वर्णगर्भं श्रुतय इति जगु र्हूयते स्वप्रबोधे । विश्वं ब्रह्मण्यबोधे जगति पुनरिदं हूयते ब्रह्म यद्व - च्छु क्तो रौप्यं च रौप्ये ऽधिकरणमथवा हूयते ऽन्योन्यमोहात् ॥ २२ ॥
तुच्छत्वा न्ना सदासीद्गग न कुसुमवद्भेदकं नो सदासी - त्किं त्वाभ्यामन्यदासीद्व्यवहृति गति सन्नास लोक स्तदानीम् । किं त्वर्वागेव शुक्तौ रजतवदपरो नो विराड् व्योम पूर्वः शर्मण्यात्मन्यथैत त्कुहक सलिलवत्किं भवेदावरीवः ॥ २३ ॥
बन्धो जन्मात्ययात्मा यदि न पुनरभू त्तर्हि मोक्षोऽपि ना सी - द्यद्वद्रात्रिर्दिनं वा न भवति तरणौ किं तु दृग्दोष एषः । अप्राणं शुद्धमेकं समभवदथ त न्मायया कर्तृस न्ज्ञं तस्मादन्यच्च नासीत्परिवृतमजया जीवभूतं तदेव ॥ २४ ॥
प्रागासीद्भावरूपं तम इति तमसा गूढमस्मादतर्क्यं क्षीरान्तर्य द्वदम्भो जनिरिह जगतो नाम रूपात्मकस्य । कामाद्धातुः सिसृक्षोरनुगत जगतः कर्मभिः सम्प्रवृत्ता - द्रेतोरूपै र्मनोभिः प्रथममनुगतैः सन्ततैः कार्यमाणैः ॥ २५ ॥
चत्वारोऽस्याः कपर्दा युवतिरथ भवेन्नूतना नित्यमेषा माया वा पेशला स्यादघटनघटनापाटवं याति यस्मात् । स्यादारम्भे घृतास्या श्रुतिभववयुनान्येवमाच्छादयन्ती तस्यामेतौ सुपर्णाविव परपुरुषौ तिष्ठतोऽर्थप्रतीत्या ॥ २६ ॥
एक स्तत्रा स्त्यसङ्ग स्तदनु तदपरोऽज्ञानसिन्धुं प्रविष्टो विस्मृत्या त्मस्वरूपं स विविधजगदाकारमाभासमैक्षत् । बुद्ध्या न्तर्यावदैक्ष द्विसृजति तमजा सोऽपि तामेवमेक - स्तावद्विप्रास्तमेकं कथमपि बहुधा कल्पयन्ति स्ववाग्भिः ॥ २७ ॥
नायाति प्रत्यगात्मा प्रजननसमये नैव यात्यन्तकाले यत्सोऽखण्डोऽस्ति लैङ्गं मन इह विशति प्रव्रजत्यूर्ध्वमर्वाक् । तत्कार्श्यं स्थूलतां वा न भजति वपुषः किन्तु संस्कारजाते तेजोमात्रा गृहीत्वा व्रजति पुनरिहायाति तैस्तैः सहैव ॥ २८ ॥
आसीत्पू र्वं सुबन्धुर्भृशमवनिसुरो यः पुरोधाः स ना ते - र्ब्राह्म्यात्कूटाभिचारात्स खलु मृतिमितस्तन्मनोऽगा त्कृतान्तम् । त द्भ्राता श्रौतमन्त्रैः पुनरनयदिति प्राह सूक्तेन वेद - स्तस्मादात्माभियुक्तं व्रजति ननु मनः कर्हिचिन्नान्तरात्मा ॥ २९ ॥
एको निष्कम्प आत्मा प्रचलति मनसा धावमानेन तस्मिं - स्तिष्ठन्न ग्रेऽथ पश्चान्न हि तमनुगतं जानते चक्षुराद्याः । यद्वत्पा थ स्तरङ्गैः प्रचलति परितो धावमानैस्तदन्तः प्राक्प श्चादस्ति तेषां पवनसमुदितै स्तैः प्रशान्तै र्यथावत् ॥ ३० ॥
एकाक्यासीत्स पूर्वं मृगयति विषया ना नुपूर्व्यान्तरात्मा जाया मे स्यात्प्रजा वा धनमुपकरण कर्म कुर्व स्तदर्थम् । क्लेशैः प्राणावशेषैर्महदपि मनुते नान्यदस्माद्गरीय - स्त्वेकालाभेऽप्यकृत्स्नो मृत इव विरमत्येकहान्याकृतार्थः ॥ ३१ ॥
नासीत्पू र्वं न पश्चादत नु दि न कराच्छादको वारिवाहो दृश्यः किं त्वन्तरासौ स्थगयति स दृशं पश्यतो नार्कबिम्बम् । नो चेदेवं विनार्कं जलधरपटलं भासते तर्हि कस्मा - त्तद्वद्विश्वं पिधत्ते दृशमथ न परं भासकं चालकं स्वम् ॥ ३२ ॥
भुञ्जानः स्वप्नराज्यं ससकलविभवो जागरं प्राप्य भूयो राज्यभ्रष्टोऽहमित्थं न भजति विषमं तन्मृषा मन्यमानः । स्वप्ने कुर्वन्नगम्यागमनमुखमघं तेन न प्रत्यवायी तद्वज्जाग्रद्दशायां व्यवहृतिमखिलां स्वप्नवद्विस्मरेच्चेत् ॥ ३३ ॥
स्वप्नावस्थानुभूतं शुभमथ विषमं त न्मृषा जागरे स्या - ज्जाग्रत्यां स्थूलदेहव्यवहृतिविषयं त न्मृषा स्वापकाले । इत्थं मिथ्यात्वसिद्धावनिशमुभयथा सज्जते तत्र मूढः सत्ये त द्भासके ऽस्मि न्नि ह हि कुत इदं तन्न विद्मो वयं हि ॥ ३४ ॥
जीवन्तं जाग्रतीह स्वजनमथ मृतं स्वप्नकाले निरीक्ष्य निर्वेदं यात्यकस्मान्मृतममृतममुं वीक्ष्य हर्षं प्रयाति । स्मृत्वाप्येतस्य जन्तोर्निधनमसुयुतिं भाषते तेन साकं सत्येवं भाति भूयोऽल्पकसमयवशात्सत्यता वा मृषात्वम् ॥ ३५ ॥
स्वाप्न स्त्री सङ्ग सौ ख्या दपि भृशमसतो या च रेत श्च्युतिः स्या - त्सा दृश्या तद्वदेत त्स्फुरति जगदसत्कारणं सत्य कल्पम् । स्वप्ने सत्यः पुमान्स्या द्युवतिरिह मृषैवानयोः संयुति श्च प्रातः शुक्रेण वस्त्रो पहतिरिति यतः कल्पना मूलमेतत् ॥ ३६ ॥
पश्यन्त्याराममस्य प्रतिदिवसममी जन्तवः स्वापकाले पश्यत्येनं न कश्चित्करणगणमृते मायया क्रीडमानम् । जाग्रत्यर्थव्रजानामथ च तनुभृतां भासकं चालकं वा नो जानीते सुषुप्तौ परमसुखमयं कश्चिदाश्चर्यमेतत् ॥ ३७ ॥
स्वप्ने मन्त्रोपदेशः श्रवणपरिचितः सत्य एष प्रबोधे स्वाप्नादेव प्रसादादभिलषितफलं सत्यतां प्रातरेति । सत्यप्राप्तिस्त्वसत्यादपि भवति तथा किं च तत्स्वप्रकाशं येनेदं भाति सर्वं चरमचरमथोच्चावचं दृश्यजातम् ॥ ३८ ॥
मध्य प्राणं सुषुप्तौ स्व जनिमनुविशन्त्यग्नि सूर्या दयोऽमी वागाद्याः प्राण वायुं तदिह निगदिता ग्ला नि रेषां न वायोः । तेभ्यो दृश्या वभासो भ्रम इति विदितः शुक्ति कारौप्य कल्पः प्राणायाम व्रतं तच्छ्रुति शिरसि मतं स्वात्म लब्धौ न चान्यत् ॥ ३९ ॥
नो ऽकस्मादार्द्रमेधः स्पृशति च दहनः किं तु शुष्कं नि दाघा - दार्द्रं चेतोऽनुबन्धैः कृतसुकृतमपि स्वोक्तकर्मप्रजार्थैः । तद्वज्ज्ञानाग्निरेत त्स्पृशति न सहसा किं तु वैराग्यशुष्कं तस्माच्छुद्धो विरागः प्रथममभिहित स्तेन विज्ञानसिद्धिः ॥ ४० ॥
यत्किञ्चिन्नामरूपात्मकमिदमसदेवोदितं भाति भूमौ येना नेकप्रकारै र्व्यवहरति जग द्येन तेनेश्वरेण । तद्वत्प्र च्छादनीयं निभृतरशनया यद्वदेष द्विजिह्व - स्तेन त्यक्तेन भोज्यं सुखमनतिशयं मा गृधोऽन्य द्धनाद्यम् ॥ ४१ ॥
जीवन्मुक्तिर्मुमुक्षोः प्रथममथ ततो मुक्तिरात्यन्तिकी च तेऽभ्यासज्ञानयोगाद्गुरुचरणकृपापाङ्गसङ्गेन लब्धात् । अभ्यासोऽपि द्विधा स्यादधिकरणवशाद्दैहिको मानसश्च शारीरस्त्वासनाद्यो ह्युपरतिरपरो ज्ञानयोगः पुरोक्तः ॥ ४२ ॥
सर्वानुन्मूल्य कामान्हृदि कृत निलयान्क्षिप्त शङ्कूनिवोच्चै - र्दीर्य द्देहा भिमान स्त्यजति चपलतामात्म दत्तावधानः । यात्यूर्ध्वस्थानमुच्चैः कृत सुकृत भरो नाडिकाभिर्विचित्रं नील श्वेतारुणाभिः स्रवदमृतभरं गृह्यमाणात्म सौख्यः ॥ ४३ ॥
प्रापश्यद्विश्वमात्मेत्ययमिह पुरुषः शोकमोहाद्यतीतः शुक्रं ब्रह्माध्यगच्छत्स खलु सकलवित्सर्वसिद्ध्यास्पदं हि । विस्मृत्य स्थूलसूक्ष्मप्रभृतिवपुरसौ सर्वसङ्कल्पशून्यो जीवन्मुक्तस्तुरीयं पदमधिगतवान्पुण्यपापैर्विहीनः ॥ ४४ ॥
यः सत्त्वाकारवृत्तौ प्रतिफलति युवा देहमात्रावृतोऽपि तद्धर्मैर्बाल्यवार्द्ध्यादिभिरनुपहतः प्राण आविर्बभूव । श्रेयान्साध्यस्तमेतं सुनिपुणमतयः सत्यसङ्कल्पभाजो ह्यभ्यासाद्देवयन्तः परिणतमनसा साकमूर्ध्वं नयन्ति ॥ ४५ ॥
प्रायोऽकामोऽस्तकामो निरतिशयसुखायात्मकामस्तदासौ तत्प्राप्तावाप्तकामः स्थितचरमदशस्तस्य देहावसाने । प्राणा नैवोत्क्रमन्ति क्रमविरतिमिताः स्वस्वहेतौ तदानीं क्वायं जीवो विलीनो लवणमिव जलेऽखण्ड आत्मैव पश्चात् ॥ ४६ ॥
पिण्डीभूतं यदन्तर्जलनिधिसलिलं याति तत्सैन्धवाख्यं भूयः प्रक्षिप्तमस्मिन्विलयमुपगतं नामरूपे जहाति । प्राज्ञस्तद्वत्परात्मन्यथ भजति लयं तस्य चेतो हिमांशौ वागग्नौ चक्षुरर्के पयसि पुनरसृग्रेतसी दिक्षु कर्णौ ॥ ४७ ॥
क्षीरा न्तर्यद्वदाज्यं मधुरिम विदितं तत्पृ थग्भूतमस्मा - द्भूतेषु ब्रह्म तद्वद्व्यवहृतिविदितं श्रान्त विश्रान्ति बीजम् । यं लब्ध्वा लाभमन्यं तृणमिव मनुते यत्र नोदेति भीतिः सान्द्रा नन्दं यदन्तः स्फुरति तदमृतं विद्ध्यतो ह्यन्यदार्तम् ॥ ४८ ॥
ओतः प्रोत श्च तन्तुष्विह वितत पट श्चित्र वर्णेषु चित्र - स्तस्मिञ्जिज्ञास्यमाने ननु भवति पटः सूत्र मात्रावशेषः । तद्वद्विश्वं विचित्रं नग नगर नर ग्राम पश्वादिरूपं प्रोतं वैराज रूपे स वियति तदपि ब्रह्मणि प्रोत मोतम् ॥ ४९ ॥
रूपं रूपं प्रतीदं प्रतिफलनवशात्प्रातिरूप्यं प्रपेदे ह्येको द्रष्टा द्वितीयो भवति च सलिले सर्वतोऽनन्तरूपः । इन्द्रो मायाभिरास्ते श्रुतिरिति वदति व्यापकं ब्रह्म तस्मा - ज्जीवत्वं यात्यकस्मादतिविमलतरे बिम्बितं बुद्ध्युपाधौ ॥ ५० ॥
तज्ज्ञाः पश्यन्ति बुद्ध्या परमबलवतो माययाक्तं पतङ्गं बुद्धावन्तःसमुद्रे प्रतिफलितमरीच्यास्पदं वेधसस्तम् । यादृग्यावानुपाधिः प्रतिफलति तथा ब्रह्म तस्मिन्यथास्यं प्राप्तादर्शानुरूपं प्रतिफलति यथावस्थितं सत्सदैव ॥ ५१ ॥
एको भानु स्तदस्थः प्रतिफलनवशाद्यस्त्वनेकोदकान्त - र्नानात्वं यात्युपाधिस्थितिगतिसमतां चापि तद्वत्परात्मा । भूतेषूच्चावचेषु प्रतिफलित इवाभाति तावत्स्व भावा - वच्छिन्नो यः परं तु स्फुटमनुपहतो भाति तावत्स्वभावैः ॥ ५२ ॥
यद्वत्पीयूषरश्मौ दिनकरकिरणैर्बिम्बितैरेति सान्द्रं नाशं नैशं तमिस्रं गृहगतमथवा मूर्छितैः कांस्यपात्रे । तद्व द्बुद्धौ परात्मद्युतिभिरनुपदं बिम्बिताभिः समन्ता - द्भासन्ते हीन्द्रियास्यप्रसृतिभिरनिशं रूपमुख्याः पदार्थाः ॥ ५३ ॥
पूर्णात्मा नात्म भेदात्त्रि विधमिह परं बुद्ध्यव च्छि न्नमन्य - त्तत्रैवाभासमात्रं गगनमिव जले त्रिप्रकारं विभाति । अम्भोवच्छिन्नमस्मिन्प्रतिफलितमतः पाथसोऽन्तर्बहिश्च पूर्णावच्छिन्नयोगे व्रजति लयमविद्या स्वकार्यैः सहैव ॥ ५४ ॥
दृश्यन्ते दारुनार्यो युगपदगणिताः स्तम्भसूत्रप्रयुक्ताः सङ्गीतं दर्शयन्त्यो व्यवहृतिमपरां लोकसिद्धां च सर्वाम् । सर्वत्रानुप्रविष्टादभिनवविभवाद्यावदर्थानुबन्धा - त्तद्वत्सू त्रात्मसन्ज्ञा द्व्यवहरति जगद्भूर्भुवःस्वर्महान्तम् ॥ ५५ ॥
तत्सत्यं यत्त्रिकालेष्वनुपहतमदः प्राणदिग्व्योममुख्यं यस्मिन्विश्रान्तमास्ते तदिह निगदितं ब्रह्म सत्यस्य सत्यम् । नास्त्यन्यत्किञ्च यद्वत्परमधिकमतो नाम सत्यस्य सत्यं सच्च त्यच्चेति मूर्ताद्युपहितमवरं सत्यमस्यापि सत्यम् ॥ ५६ ॥
यत्कि ञ्चिद्भात्यसत्यं व्यवहृति विषये रौप्य सर्पाम्बु मुख्यं त द्वै सत्याश्रयेणे त्ययमिह नियमः सावधि र्लोक सिद्धः । त द्वै सत्यस्य सत्ये जगदखिलमिदं ब्रह्मणि प्राविरासी - न्मिथ्या भूतं प्रतीतं भवति खलु यतस्त च्च सत्यं वदन्ति ॥ ५७ ॥
यत्राकाशावकाशः कलयति च कलामात्रता यत्र कालो यत्रैवाशावसानं बृहदिह हि विराट् पूर्वमर्वागिवास्ते । सूत्रं यत्रा विरासीन्महदपि महतस्तद्धि पूर्णा च्च पूर्णं सम्पूर्णादर्णवादेरपि भवति यथा पूर्णमेकार्णवाम्भः ॥ ५८ ॥
अन्तः सर्वौ षधीनां पृथगमितरसै र्गन्ध वीर्यैर्विपाकै - रेकं पाथोद पाथः परिणमति यथा तद्वदे वा न्तरात्मा । नाना भूत स्वभावै र्वहति वसुमती येन विश्वं पयोदो वर्षत्युच्चै र्हुताशः पचति दहति वा येन सर्वान्तरोऽसौ ॥ ५९ ॥
भूते ष्वात्मा न मात्मन्यनुगतमखिलं भूतजातं प्रपश्ये - त्प्रायः पाथ स्तरङ्गा न्वयवदथ चिरं सर्वमात्मैव पश्येत् । एकं ब्रह्मा द्वितीयं श्रुति शिरसि मतं नेह नाना स्ति किं चि - न्मृत्योराप्नोति मृत्युं स इह जगदिदं य स्तु नानेव पश्येत् ॥ ६० ॥
प्राक्प श्चादस्ति कुम्भाद्गगनमिदमिति प्रत्यये सत्यपीदं कुम्भो त्पत्तावुदेति प्रलयमुपगते नश्यतीत्यन्यदेशम् । नीते कुम्भेन साकं व्रजति भजति वा तत्प्रमाणा नुकारा - वित्थं मिथ्या प्रतीतिः स्फुरति तनुभृतां विश्वतस्तद्वदात्मा ॥ ६१ ॥
यावान्पि ण्डो गुडस्य स्फुरति मधुरिमैवास्ति सर्वोऽपि तावा - न्यावान्कर्पूर पिण्डः परिणमति सदामोद एवा त्र तावान् । विश्वं याव द्विभाति द्रुम नग नगराराम चैत्या भिरामं तावच्चैतन्यमेकं प्रविकसति यतोऽन्ते तदात्मावशेषम् ॥ ६२ ॥
वाद्या न्नादा नुभूति र्यदपि तदपि सा नूनमाघात गम्या वाद्याघातध्वनीनां न पृथगनुभवः किं तु तत्साहचर्यात् । मायोपादा न मे तत्स हचरितमिव ब्रह्मणा भाति तद्व - त्तस्मिन्प्रत्यक्प्रतीते न किमपि विषयी भावमाप्नोति यस्मात् ॥ ६३ ॥
दृष्टः साक्षादिदानीमिह खलु जगतामीश्वरः संविदात्मा विज्ञातः स्थाणुरेको गगनवदभितः सर्वभूतान्तरात्मा । दृष्टं ब्रह्मातिरिक्तं सकलमिदमसद्रूपमाभासमात्रं शुद्धं ब्रह्माहमस्मीत्यविरतमधुनात्रैव तिष्ठेदनीहः ॥ ६४ ॥
इन्द्रेन्द्राण्योः प्रकामं सुरत सुख जुषोः स्याद्रता न्तः सुषुप्ति - स्तस्यामानन्दसान्द्रं पदमतिगहनं यत्स आनन्द कोशः । तस्मिन्नो वेद किञ्चिन्नि रति शय सुखाभ्यन्तरे लीयमानो दुःखी स्या द्बोधितः सन्नि ति कुशल मतिर्बोधयेन्नैव सुप्तम् ॥ ६५ ॥
सर्वे नन्दन्ति जीवा अधिगत यशसा गृह्णता च क्षुरादी - नन्तः सर्वोपकर्त्रा बहिरपि च सुषुप्तौ यथा तुल्य संस्थाः । एतेषां किल्बिष स्पृ ग्जठर भृति कृते यो बहिर्वृत्तिरास्ते त्व क्चक्षुः श्रोत्र नासा रसन वशमितो याति शोकं च मोहम् ॥ ६६ ॥
जाग्रत्यामन्तरात्मा विषय सुख कृते ऽनेक यत्नान्वि धास्य - ञ्श्राम्यत्सर्वेन्द्रियौ घोऽधिगतमपि सुखं विस्मरन्याति निद्राम् । विश्रामाय स्वरूपे त्वतितरसुलभं तेन चा तीन्द्रियं हि सुखं सर्वोत्तमं स्यात् परिणति विरसादिन्द्रियोत्थात्सुखाच्च ॥ ६७ ॥
पक्षावभ्यस्य पक्षी जनयति मरुतं तेन यात्युच्चदेशं लब्ध्वा वायुं महान्तं श्रममपनयति स्वीय पक्षौ प्रसार्य । दुः सङ्कल्पैर्विकल्पैर्विषयमनु कदर्थीकृतं चित्तमेत - त्खिन्नं विश्राम हेतोः स्वपिति चिरमहो हस्त पादा न्प्रसार्य ॥ ६८ ॥
आश्लिष्यात्मानमात्मा न किमपि सहसैवान्तरं वेद बाह्यं यद्वत्कामी विदेशात्सदनमुपगतो गाढमाश्लिष्य कान्ताम् । यात्यस्तं तत्र लोकव्यवहृतिरखिला पुण्यपापानुबन्धः शोको मोहो भयं वा समविषममिदं न स्मरत्येव किञ्चित् ॥ ६९ ॥
अल्पानल्पप्रपञ्चप्रलय उपरति श्चे न्द्रि याणां सुखाप्ति - र्जीवन्मुक्तौ सुषुप्तौ त्रितयमपि समं किं तु तत्रास्ति भेदः । प्राक्संस्कारात्प्रसुप्तः पुनरपि च परावृत्तिमेति प्रबुद्धो नश्यत्संस्कारजातो न स किल पुनरावर्तते य श्च मुक्तः ॥ ७० ॥
आनन्दान्य श्च सर्वाननुभवति नृपः सर्वसम्पत्समृद्ध स्तस्यानन्दः स एकः स खलु शतगुणः सन्प्रदिष्टः पितृणाम् । आ देवब्रह्मलोकं शतशतगुणिता स्ते यदन्तर्गताः स्यु - र्ब्रह्मानन्दः स एकोऽस्त्यथ विषयसुखान्यस्य मात्रा भवन्ति ॥ ७१ ॥
यत्रानन्दाश्च मोदाः प्रमुद इति मुदश्चासते सर्व एते यत्राप्ताः सर्वकामाः स्युरखिलविरमात्केवलीभाव आस्ते । मां तत्रानन्दसान्द्रे कृधि चिरममृतं सोम पीयूषपूर्णां धारामिन्द्राय देहीत्यपि निगमगिरो भ्रूयुगान्तर्गताय ॥ ७२ ॥
आत्माकम्पः सुखात्मा स्फुरति तदपरा त्वन्यथैव स्फुरन्ती स्थैर्यं वा चञ्चलत्वं मनसि परिणतिं याति तत्र त्यमस्मिन् । चाञ्चल्यं दुःखहे तु र्मनस इदमहो यावदिष्टार्थलब्धि - स्तस्यां यावत्स्थिरत्वं मनसि विषयजं स्यात्सु खं तावदेव ॥ ७३ ॥
यद्वत्सौ ख्यं रतान्ते निमिषमिह मनस्येकताने रसे स्या - त्स्थैर्यं यावत्सुषुप्तौ सुखमनतिशयं तावदेवाथ मुक्तौ । नित्यानन्दः प्रशान्ते हृदि तदिह सुखस्थैर्ययोः साहचर्यं नित्यानन्दस्य मात्रा विषयसुखमिदं युज्यते तेन वक्तुम् ॥ ७४ ॥
श्रान्तं स्वान्तं स बाह्यव्यवहृतिभिरिदं ताः समाकृष्य सर्वा - स्तत्तत्संस्कारयुक्तं ह्युपरमति परावृत्तमिच्छ न्निदानम् । स्वाप्नान्संस्कारजातप्रजनितविषयान्स्वाप्नदेहे ऽनुभूता - न्प्रोज्झ्यान्तः प्रत्यगात्मप्रवणमिदमगा द्भूरि विश्राममस्मिन् ॥ ७५ ॥
स्वप्ने भोगः सुखादे र्भवति ननु कुतः साधने मूर्छमाने स्वाप्नं देहान्तरं त द्व्यवहृति कुशलं नव्यमुत्पद्यते चेत् । तत्सा मग्र्या अभावात्कु त इदमुदितं तद्धि साङ्कल्पिकं चे - त्तत्किं स्वाप्ने रतान्ते वपुषि निपतिते दृश्यते शुक्रमोक्षः ॥ ७६ ॥
भीत्या रोदित्यनेन प्रवदति हसति श्लाघते नू नमस्मा - त्स्वप्ने ऽप्यङ्गेऽनुबन्धं त्यजति न सहसा मूर्छिते ऽप्यन्तरात्मा । पूर्वं ये ये ऽनुभूता स्तनु युवति हय व्याघ्र देशा दयोऽर्था - स्तत्संस्कार स्वरूपान्सृजति पुनरमू ञ्श्रित्य संस्कार देहम् ॥ ७७ ॥
सन्धौ जाग्रत्सुषुप्त्योरनुभवविदिता स्वाप्न्यवस्था द्वितीया तत्रात्मज्योतिरास्ते पुरुष इह समाकृष्य सर्वेन्द्रियाणि । संवेष्य स्थूलदेहं समुचितशयने स्वीयभासान्तरात्मा पश्यन्संस्काररूपानभिमतविषयान्याति कुत्रापि तद्वत् ॥ ७८ ॥
रक्षन्प्राणैः कुलायं निजशयनगतं श्वासमात्रावशेषै - र्मा भूत्तत्प्रे तकल्पाकृतिकमिति पुनः सारमेयादिभक्ष्यम् । स्वप्ने स्वीयप्रभावात्सृजति हयरथान्निम्नगाः पल्वलानि क्रीडास्थानान्यनेकान्यपि सुहृदबलापुत्रमित्रानुकारान् ॥ ७९ ॥
मातङ्गव्याघ्रदस्युद्विषदुरगकपीन्कुत्रचित्प्रेयसीभिः क्रीडन्ना स्ते हसन्वा विहरति कुह चि न्मृष्टमश्नाति चान्नम् । म्लेच्छत्वं प्राप्तवानस्म्यहमिति कुहचिच्छङ्कितः स्वीयलोका - दास्ते व्याघ्रादिभीत्या प्रचलति कुहचि द्रोदिति ग्रस्यमानः ॥ ८० ॥
यो यो दृग्गोचरोऽर्थो भवति स स तदा तद्गतात्मस्वरूपा - विज्ञानोत्पद्यमानः स्फुरति ननु यथा शुक्तिकाज्ञानहेतुः । रौप्याभासो मृषैव स्फुरति च किरणाज्ञानतोऽम्भो भुजङ्गो रज्ज्वज्ञानान्निमेषं सुखभयकृदतो दृष्टिसृष्टं किलेदम् ॥ ८१ ॥
मायाध्यासाश्रयेण प्रविततमखिलं य न्मया तेन मत्स्था - न्ये तान्येतेषु नाहं यदपि हि रजतं भाति शुक्तौ न रौप्ये । शुक्त्यंश स्तेन भूतान्यपि मयि न वसन्तीति विष्वग्विनेता प्राहा स्मा द्दृश्यजातं सकलमपि मृषैवेन्द्रजालोपमेयम् ॥ ८२ ॥
हेतुः कर्मैव लोके सुखतदितरयोरेवमज्ञोऽविदित्वा मित्रं वा शत्रुरित्थं व्यवहरति मृषा याज्ञवल्क्यार्तभागौ । यत्कर्मैवोचतुः प्राग्जनकनृपगृहे चक्रतुस्तत्प्रशंसां वंशोत्तंसो यदूनामिति वदति न कोऽप्यत्र तिष्ठत्यकर्मा ॥ ८३ ॥
वृक्षच्छेदे कुठारः प्रभवति यदपि प्राणिनोद्यस्तथापि प्रायोऽन्नं तृप्तिहेतुस्तदपि निगदितं कारणं भोक्तृयत्नः । प्राचीनं कर्म तद्वद्विषमसमफलप्राप्तिहेतुस्तथापि स्वातन्त्र्यं नश्वरेऽस्मिन्न हि खलु घटते प्रेरकोऽस्यान्तरात्मा ॥ ८४ ॥
स्मृत्या लोकेषु वर्णाश्रमविहितमदो नित्यकाम्यादि कर्म सर्वं ब्रह्मार्पणं स्यादिति निगमगिरः सङ्गिरन्तेऽतिरम्यम् । यन्नासानेत्रजिह्वाकरचरणशिरःश्रोत्रसन्तर्पणेन तुष्येदङ्गीव साक्षात्तरुरिव सकलो मूलसन्तर्पणेन ॥ ८५ ॥
यः प्रैत्यात्मानभिज्ञः श्रुतिविदपि तथाकर्मकृत्कर्मणोऽस्य नाशः स्यादल्पभोगात्पुनरवतरणे दुःखभोगो महीयान् । आत्माभिज्ञस्य लिप्सोरपि भवति महाञ्शाश्वतः सिद्धिभोगो ह्यात्मा तस्मादुपास्यः खलु तदधिगमे सर्वसौख्यान्यलिप्सोः ॥ ८६ ॥
सूर्याद्यैरर्थभा नं न हि भवति पुनः केवलै र्नात्र चि त्रं सूर्यात्सू र्यप्रतीति र्न भवति सहसा नापि चन्द्रस्य चन्द्रात् । अग्नेरग्नेश्च किं तु स्फुरति रविमुखं च क्षुषश्चित्प्रयुक्ता - दात्मज्योतिस्ततोऽयं पुरुष इह महो देवतानां च चित्रम् ॥ ८७ ॥
प्राणेनाम्भांसि भूयः पिबति पुनरसावन्नमश्नाति तत्र तत्पाकं जाठरोऽग्निस्तदुपहितबलो द्राक्छ नै र्वा करोति । व्यानः सर्वाङ्गनाडीष्वथ नयति रसं प्राणसन्तर्पणार्थं निःसारं पूतिगन्धं त्यजति बहिरयं देहतोऽपानसन्ज्ञः ॥ ८८ ॥
व्यापारं देहसंस्थः प्रतिवपुरखिलं पञ्चवृत्त्यात्मकोऽसौ प्राणः सर्वेन्द्रियाणामधिपतिरनिशं सत्तया निर्विवादम् । यस्येत्थं चिद्घनस्य स्फुटमिह कुरुते सोऽस्मि सर्वस्य साक्षी प्राणस्य प्राण एषोऽप्यखिलतनुभृतां चक्षुषश्चक्षुरेषः ॥ ८९ ॥
यं भान्तं चिद्घनैकं क्षितिजलपवनादित्यचन्द्रादयो ये भासा तस्यैव चानु प्रविरलगतयो भान्ति तस्मिन्वसन्ति । विद्युत्पुञ्जोऽग्निसङ्घोऽप्युडुगणविततिर्भासयेत्किं परेशं ज्योतिः शान्तं ह्यनन्तं कविमजममरं शाश्वतं जन्मशून्यम् ॥ ९० ॥
तद्ब्रह्मैवाहमस्मीत्यनुभव उदितो यस्य कस्यापि चेद्वै पुंसः श्रीसद्गुरूणामतुलितकरुणापूर्णपीयूषदृष्ट्या । जीवन्मुक्तः स एव भ्रमविधुरमना निर्गतेऽनाद्युपाधौ नित्यानन्दैकधाम प्रविशति परमं नष्टसन्देहवृत्तिः ॥ ९१ ॥
नो देहो नेन्द्रियाणि क्षरमतिचपलं नो मनो नैव बुद्धिः प्राणो नैवाहमस्मीत्यखिलजडमिदं वस्तुजातं कथं स्याम् । नाहङ्कारो न दारा गृहसुतसुजनक्षेत्रवित्तादि दूरं साक्षी चित्प्रत्यगात्मा निखिलजगदधिष्ठानभूतः शिवोऽहम् ॥ ९२ ॥
दृश्यं यद्रूपमेतद्भवति च विशदं नीलपीताद्यनेकं सर्वस्यैतस्य दृग्वै स्फुरदनुभवतो लोचनं चैकरूपम् । तद्दृश्यं मानसं दृक्परिणतविषयाकारधीवृत्तयोऽपि दृश्या दृग्रूप एव प्रभुरिह स तथा दृश्यते नैव साक्षी ॥ ९३ ॥
रज्ज्वज्ञानाद्भुजङ्गस्तदुपरि सहसा भाति मन्दान्धकारे स्वात्माज्ञानात्तथासौ भृशमसुखमभूदात्मनो जीवभावः । आप्तोक्त्याहिभ्रमान्ते स च खलु विदिता रज्जुरेका तथाहं कूटस्थो नैव जीवो निजगुरुवचसा साक्षिभूतः शिवोऽहम् ॥ ९४ ॥
किं ज्योतिस्ते वदस्वाहनि रविरिह मे चन्द्रदीपादि रात्रौ स्यादेवं भानुदीपादिकपरिकलने किं तव ज्योतिरस्ति । चक्षुस्तन्मीलने किं भवति च सुतरां धीर्धियः किं प्रकाशे तत्रैवाहं ततस्त्वं तदसि परमकं ज्योतिरस्मि प्रभोऽहम् ॥ ९५ ॥
कञ्चित्कालं स्थितः कौ पुनरिह भजते नैव देहादिसङ्घं यावत्प्रारब्धभोगं कथमपि स सुखं चेष्टतेऽसङ्गबुद्ध्या । निर्द्वन्द्वो नित्यशुद्धो विगलितममताहङ्कृतिर्नित्यतृप्तो ब्रह्मानन्दस्वरूपः स्थिरमतिरचलो निर्गताशेषमोहः ॥ ९६ ॥
जीवात्मब्रह्मभेदं दलयति सहसा यत्प्रकाशैकरूपं विज्ञानं तच्च बुद्धौ समुदितमतुलं यस्य पुंसः पवित्रम् । माया तेनैव तस्य क्षयमुपगमिता संसृतेः कारणं या नष्टा सा कायकर्त्री पुनरपि भविता नैव विज्ञानमात्रात् ॥ ९७ ॥
विश्वं नेति प्रमाणाद्विगलितजगदाकारभानस्त्यजेद्वै पीत्वा यद्वत्फलाम्भस्त्यजति च सुतरां तत्फलं सौरभाढ्यम् । सम्यक्सच्चिद्घनैकामृतसुखकबलास्वादपूर्णो हृदासौ ज्ञात्वा निःसारमेवं जगदखिलमिदं स्वप्रभः शान्तचित्तः ॥ ९८ ॥
क्षीयन्ते चास्य कर्माण्यपि खलु हृदयग्रन्थिरुद्भिद्यते वै च्छिद्यन्ते संशया ये जनिमृतिफलदा दृष्टमात्रे परेशे । तस्मिंश्चिन्मात्ररूपे गुणमलरहिते तत्त्वमस्यादिलक्ष्ये कूटस्थे प्रत्यगात्मन्यखिलविधिमनोगोचरे ब्रह्मणीशे ॥ ९९ ॥
आदौ मध्ये तथान्ते जनिमृतिफलदं कर्ममूलं विशालं ज्ञात्वा संसारवृक्षं भ्रममदमुदिताशोकतानेकपत्रम् । कामक्रोधादिशाखं सुतपशुवनिताकन्यकापक्षिसङ्घं छित्वासङ्गासिनैनं पटुमतिरभितश्चिन्तयेद्वासुदेवम् ॥ १०० ॥