।
॥ १॥
॥ १ ॥
॥ २ ॥
श्रुति--- ' ...तत्त्वतो ' । ।विद्यासन्तति नौरिव नदीं ।शास्त्रं ---' यद्यप्यस्मा द्भिः परिगृहीतां पूर्णांदद्यादेत ततो ' । ज्ञानप्राप्त्यभावात्---' पुरुषो ' ,'आचार्याद्धैव ', ' ','सम्यग्ज्ञानं प्लव ' , ' ज्ञानं, ' स्मृते ॥ ३ ॥
शिष्यस्य ज्ञानाग्रहणं च लिङ्गैर्बुद्ध्वा अग्रहणेहेतूनधर्मलौकिक-प्रमाद-नित्यानित्यविवेकविषयासञ्जातदृढपूर्वश्रुतत्वलोकचिन्तावेक्षण-जात्याद्यभिमानादीन्तत्प्रतिपक्षैः श्रुतिस्मृतिविहितैः अपनयेत् ,अक्रोधादिभिरहिंसादिभिश्च यमैः, ज्ञानाविरुद्धैश्च नियमैः ॥ ४ ॥
॥ ५॥
', ' ॥ ६ ॥
', ', ', ' ', ', ', ', ', ', ', ' ' ॥ ७ ॥
', ', ' ॥ ८ ॥
॥ ९ ॥
॥ १० ॥
। ॥ ११ ॥
स ---अन्योऽहं ।शरीरं , ,वयोभिरद्यते, ग्न्यादिभि , व्याध्यादिभि ।हं मिव शरीरान्तरं, नीड व ।मेवाहमनादौ तिर्य वशादुपात्तमुपात्तं शरीरं, नवं नवं अन्यदुपाददानो, दं शरीरमासाद्य अस्मान्निर्विण्णो भगवन्तमुपसन्नोऽस्मि ।तस्मान्नित्य हं शरीरादन्यः । आगन्त्यपगच्छन्ति च वासांसीव ॥ १२ ॥
। ॥ १३ ॥
॥ १४ ॥
॥ १५ ॥
॥ १६ ॥
' ' । ॥ १७ ॥
' ' ' ' ॥ १८ ॥
। । । । । । ॥ १९ ॥
। । । । । ॥ २० ॥
। । । । ॥ २१ ॥
' ' ॥ २२ ॥
कथं चाहं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्येतच्छृणु ।योऽसौनामरूपयोर्व्याकर्ता नामरूपधर्मविलक्षणः स एव नामरूपे व्याकुर्वन्सृष्ट्वेदं शरीरं स्वयं संस्कारधर्मवर्जितो नामरूपे इहप्रविष्टः अन्यैरदृष्टः स्वयं पश्यन्, तथाऽश्रुतः श्रुण्वन्,अमतो मन्वानो, अविज्ञातो विजानन्---' सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरोनामानि कृत्वाऽभिवदन् यदास्ते ' इति ।अस्मिन्नर्थे श्रुतयः सहस्रशः'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्', 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्','स एष इह प्रविष्टः', 'एष त आत्मा', 'स एतमेव सीमानंविदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत', 'एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा ','सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवताः ' इत्याद्याः ॥ २३ ॥
' ', ', ', । ॥ २४ ॥
। । ॥ २५ ॥
। ' ॥ २६ ॥
॥ २७॥
' ' ' ' ' । ॥ २८ ॥
' ' ' ' । ॥ २९ ॥
। । । ॥ ३० ॥
' ' । ' ' ॥ ३१ ॥
। । ॥ ३२ ॥
स यदि ---भगवन्, , अशयादिमित्तं च प्रत्यक्षंदुःखं ।परश्चायमात्मा, 'अयमात्माऽपहतपाप्मा विजरोविमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सर्वगन्धरसवर्जितः ' श्रूय सर्वश्रुतिषु स्मृतिषु च ।कथं तद्विलक्षणःअनेकसंसारधर्मसंयुक्तः परमात्मानमात्मत्वेन च मां संसारिणंपरमात्मत्वेन अग्निमिव शीतत्वेन पद्येयम्? संसारी च सन्सभ्युदयनिःश्रेयससाधने अधिकृतः अभ्युदयनिःश्रेयससाधनानिकर्माणि धनानि च यज्ञोपवीतादीनि कथंपरित्यजेयमिति ॥ ३३ ॥
तं प्रति ब्रूयात्---यदवोचो दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षावेदनोपलभ्यते ममेति तदसत् ।कस्मात्? दह्यमाने छिद्यमान इववृक्षे उपलब्धुरुपलभ्यमाने कर्मणि शरीरे दाहच्छेदवेदनायाउपलभ्यमानत्वात् दाहादिसमानाश्रयैव वेदना ।यत्र हि दाहः छेदोवा क्रियते तत्रैव व्यपदिशति दाहादिवेदनां लोकः, न वेदनांदाहाद्युपलब्धरीति ।कथं? क्व ते वेदनेति पृष्टः शिरसिमे वेदना उरसि उदरे इति वा यत्र दाहादिस्तत्रैव व्यपदिशति,न तूपलब्धरीति ।यदुपलब्धरि वेदना स्यात्, वेदनानिमित्तं वादाहच्छेदादि, वेदनाश्रयत्वेनोपदिशेद्दाहाद्याश्रयवत् ॥ ३४ ॥
स्वयं नोपलभ्येत चक्षुर्गतरूपवत् ।तस्मात्दाहच्छेदादिसमानाश्रयत्वेन उपलभ्यमानत्वाद्दाहादिवत् कर्मभूतैववेदना ।भावरूपत्वाच्च साश्रया तण्डुलपाकवत् ।वेदनासमानाश्रयएव तत्संस्कारः ।स्मृतिसमानकाल एवोपलभ्यमानत्वात् वेदनाविषयः ।तन्निमित्तविषयश्च द्वेषोऽपि संस्कारसमानाश्रय एव ।तथाचोक्तम्---' रूपसंस्कारतुल्याऽऽधी रागद्वेषौ भयं च यत् ।गृह्य धीश्रयं तस्माज्ज्ञाता शुद्धोऽभयः सदा ' ॥ ३५ ॥
किमाश्रयाः पु रूपादिसंस्कारादय ।उच्यते ।यत्र कादयः ।क्व पुन कामादयः? ' कामः ङ्कल्पो विचिकि ' इत्यादिश्रुतेःबुद्धावेव ।तत्रैव रूपादिसंस्कारादयोऽपि, 'कस्मि रूपाणिप्रतिष्ठितानीति हृदये ' इति श्रुतेः ।' कामा येऽस्य हृदि श्रिताः','तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य', 'असङ्गो ह्ययम्','तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दाः' ।' अविकार्योऽयमुच्यते','अनादित्वान्निर्गुणत्वात्' इत्यादिभ्यः ।इच्छाद्वेषादि च क्षेत्रस्यैव विषयस्यधर्मो नात्मन इति स्मृतिभ्यश्च कर्मस्थैवाशुद्धिः नात्मस्था इति ॥ ३६ ॥
', ', ', ', ', ', ', ', ' ॥ ३७ ॥
', ', ' ॥ ३८ ॥
' ' , ', ', ' ॥ ३९ ॥
आचार्यो ब्रूयात्---अविद्याकृतमेतद्यदिदं दृश्यतेश्रूयते वा, परमार्थतस्त्वेक एवात्मा अविद्यादृष्टेः अनेकवत्आभासते, तिमिरदृष्ट्या अनेकचन्द्रवत् ।' यत्र वा अन्यदिवस्यात्', 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति ','मृत्योः स मृत्युमाप्नोति', 'अथ यत्रान्यत्पश्यतिअन्यच्छृणोति अन्यद्विजानाति तदल्पं, अथ यदल्पं तन्मर्त्यमिति','वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ','अन्योऽसावन्योऽहम् ' इति भेददर्शननिन्दोपपत्तेरविद्याकृतं द्वैतं'एकमेवाद्वितीयम्', 'यत्र त्वस्य', 'तत्र को मोहः कः शोकः 'इत्याद्येकत्वविधिश्रुतिभ्यश्चेति ॥ ४० ॥
॥ ४१ ॥
। ॥ ४२ ॥
' ', ' । ॥ ४३ ॥
तच्चैतत् परमार्थदर्शनं प्रतिपत्तुमिच्छतावर्णाश्रमाद्यभिमानकृतपाङ्क्तरूपपुत्रवित्तलोकैषणादिभ्योव्युत्थानं कर्तव्यम् ।सम्यक्प्रत्ययविरोधात्तदभिमानस्यभेददर्शनप्रतिषेधार्थोपपत्तिश्चोपपद्यते ।नह्येकस्मिन्नात्मन्यसंसारित्वबुद्धौ शास्त्रन्यायोत्पादितायां तद्विपरीताबुद्धिर्भवति ।नह्यग्नौ शीतत्वबुद्धिः शरीरे वा अजरामरणबुद्धिः ।तस्मादविद्याकार्यत्वात् सर्वकर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनांपरमार्थदर्शननिष्ठेन त्यागः कर्तव्यः ॥ ४४ ॥
॥ ॥