Passage 19
Passages 1–33
“అనన్య చిత్తముతో నిత్యయుక్తుడై, సతతము నన్ను ఎవరు స్మరింతురో అట్టివారి ప్రాణము ఊర్ధ్వద్వారము నుండి వదలని, మరే ద్వారమునుండి వదలని, వాడు నన్ను తప్పక పొందుచున్నాడు. అట్టివానికి నాలో స్థానమున్నది. వాడు నాకెంత సమీపమో, నేనునూ అతనికంత సమీపమే. నన్ను మరువనివానిని నేను మాత్రము మరతునా? బావా! అసలు, మరపు మానవత్వమునకే కానీ దైవమునకు లేదు”.
“యోగము వద్దు, తపస్సు వద్దు, జ్ఞానము వద్దు. ఇన్ని చేయుశక్తి లేకపోయిననూ సరే శక్తియుండియూ చేయలేకపోయిననూ సరే, నేను యోగమును, తపస్సునూ కోరుటలేదు. కేవలము చిత్తము నాపై పెట్టమనియూ, చిత్తము నాకర్పితము చేయుమని మాత్రమే అడుగుదును”.
“అంత మాత్రము భగవంతునకు అర్పితము చేయలేకున్న, అట్టివాని సాధన ఏమి సాధన? అనన్య చిత్తముతో నన్ను స్మరించేటందుకు శక్తిలేని మానవుడు అనవసరమైన అనర్ధమైన ఆడంబరాలకూ, కీర్తి మర్యాదలకూ, పదవీ ప్రతిష్ఠలకూ, అర్పితము చేయుచున్నాడే ఆ శక్తి యొక్కదేది? అన్నింటికీ చేయుటకు ఉన్న శక్తి భగవంతునకు అర్పితము చేయుటకు లేదా?”.
“మానవుడు విషయానుకూలమైనందున విషయ పూరితమైన విషయాలకైనా మనస్సును సులభముగా అర్పితము చేయును కాని, విశ్వేశ్వరునకు చేయవలెనన్న, ఏమో కొండదిరిగి మీద పడినంత బాధపడును. తలించుచున్న, బజారునందలి తోటకూరను కొనితెచ్చుటని తలంతలో ఏమో! అంత సులభముగా తలించవలెనని కోరుదురు. తపించుట తక్కువ. తమస్సు ఎక్కువ. తత్త్వరీతమైన ప్రాప్తిమాత్రము అధికముగా కావలెనని ఆశింతురు”.
“అట్టి ఆశయే నిజముగా ఉన్న, అట్టి సాధకుడు తన సాధనకు ఎన్ని ఇక్కట్లు కలిగిననూ, ఎన్నివిధముల నిరాశలు సంభవించినప్పటికినీ, విసుగు, వేసరపాటు చేరనీయక అనన్య చిత్తముతో సదా, సర్వదా చింతించుచుండును. అట్టివానికి భగవంతుడు అనన్యముగా ఉండక తదాత్మ స్వరూపుడై, “తానే నేను, నేనే తాను” ను స్థితిని (అనగా అహం బ్రహ్మాస్మి అను అనుసంధానము) నిత్యం, నిరంతరం కలిగించుచుండును. అట్టి స్థితినే అనన్యభావమని కూడనూ అందురు”. అని కృష్ణభగవానుడు వచించెను.
అప్పుడు, అర్జునుడు “స్వామీ! అనన్య భక్తి చాలా సులభమనియూ, వేరు శ్రమలు పడనక్కరలేదనియూ అంటిరి. అంతియే కాక, అట్టివానికి నేను కూడనూ సులభుడనే అంటిరి కదా, మీరు సులభులైన సాధకునకు వచ్చు లాభమేమి? దాని వలన సాధకుడు ఏ విధమైన ఫలమును అనుభవించునో తెలుపుడు” అని ప్రశ్నించినాడు.
దానికి కృష్ణపరమాత్మ చిరునవ్వు నవ్వి “బావా! భగవత్ ప్రాప్తివలన ఫలమేమని అడుగుటలో అర్థములేదు. ఇక అంతకంటే వేరు గొప్ప ఫలమేమున్నది? అట్టి పవిత్ర ప్రాప్తివలననే, పామరుడైన మానవుడు మహాత్ముడగుచున్నాడు. మహాత్ముడైన ఫలమేమి? అని తిరిగి నీకు సంశయము కలగవచ్చు. విను, మానవునకు, మహాత్మునకు చాల భేదములు కలవు. మానవుడు జీవభావమును, దేహభావమును పొంది అందువలన కలుగు సుఖదుఃఖములకు కృంగిపోవుట, అశాంతి ప్రశాంతులకు మధ్యగల అనేక కష్టములకు గురియగుచున్నాడు. మహాత్ముడు అటుకాదు. అతనికి దేహభావము, జీవభావమూ పూర్తిగా నశించి, బ్రహ్మభావమే పొందియుండును. అట్టి మహాత్ముని ఆత్మ పరిచ్ఛిన్నమై యుండును”.
అట్టి మహాత్మునకు అంతఃకరణములందు రజో తమోగుణముల యొక్క మాలిన్యము ఉండదు. అట్టి శుద్ధమైన అంతఃకరణము కలవారినే మహాత్ముడు అందురు. కానీ నేటి రోజులలో మహాత్ములన్న పేరు మాత్రమే కానీ అంతఃకరణములందు అన్నివిధములైన మాలిన్యములూ కరుడుగట్టి కదలలేని స్థితిలో ఉండును. నిజమైన అంతఃకరణ శుద్ధిగల వానికి తిరిగి జనన మరణములుండవు. వాడు తిరిగి లోకమునకు రానక్కరలేదు. అదిలేక ఎన్ని పుణ్యకార్యములు చేసిననూ, ఎట్టి స్థితిని సాధించిననూ, ఏ లోకమునకు వెళ్లిననూ తిరిగి రాక తప్పదు. నిరంతరం బ్రహ్మభావములో నుండునట్టి మహాత్ములు మాత్రమే కాలాతీతమైన నన్ను చేరి పునర్జన్మనునది లేక తదాత్మాకారమునే పొందుదురు అని అన్నాడు.
అంతలో అర్జునుడు అందుకొని, “స్వామీ! అటువంటి ఉపనిషత్తులలో బ్రహ్మలోకమునకు వెళ్లినవానికి పునరావృత్తి లేదని తెలుపితిరి కదా, పునరావృత్తి ఎవరికి లేదు? అది కొంత వివరింపుము” అన్నాడు.
“బావా! ఉపనిషత్తులలో ముక్తి రెండు విధములుగా తెలుపబడినది. ఒకటి సద్యోముక్తి, రెండవది క్రమముక్తి. సద్యోముక్తిని కైవల్యముక్తి అనికూడ అందురు. అట్టివారు ఏ లోకమునకూ పోనక్కరలేదు. వారు అక్కడికక్కడనే భగవత్ ప్రాప్తిని పొందుదురు. అది నిత్యమైన స్థితి. మిగిలిన ఎట్టి ప్రాప్తులైననూ అనిత్యమైనవే. తాను చేసిన పుణ్యకర్మ ఫలము ఎంత వరకు ఉండునో, అంతవరకు స్వర్గాది లోకములందుండి తిరిగి రావలసియుండును. వీరికి లయము అనునది ఉండదు. కైవల్యమును పొందినవారికి మాత్రమే లయము”.
“కృష్ణా! లయమునకు నాశమునకూ భేదమేమి? రెండూ ఒకటి కదా?”
“పార్థా! లయమంటే నాశము కాదు. కంటికి కానరాని స్థితిపొందుట లయమని అందురు”.
“స్వామీ! కంటికి కానరాకుండుట నాశముగాక మరేమి?”
“బావా! కంటికి కానరావంత మాత్రమున నాశమని తెలుపుట చెల్లదు. ఎటులన లవణము కాని, పంచదార కాని జలములో వేసిన అది నీటిలో చేరి కంటికి కనిపించక పోవును. దానిని నాశమందురా? లయమందురా? నాశమయిన దాని రుచి తెలియుచున్నదే! నీటిద్వారా, లేదని ఎటులందువు? ఉండియూ, తన గుణమును మాత్రము తెలుపుతూ నిరాకారమైన తత్త్వమును లయమని అందురు. నీటిలో చేరిన లవణమువలే, బ్రహ్మములో చేరిన జీవమును లయమని అందురు. అది ఏనాటికి నశించదు. అట్టు కైవల్యమును పొందక కర్మలద్వారా పుణ్యములు నెరవిన వారు స్వర్గాది లోకములకు వెళ్లి, తిరిగి వచ్చి కొన్ని సాధనలను నెరవేర్చి తత్త్వరీతములను అనుసరించుచుండురు”.
“కృష్ణా! బ్రహ్మలోక పర్యంతం ఏలోకమునకు వెళ్లిననూ పునర్జన్మము తప్పదనిన, ఇక రహిత్యమునకు మార్గమేది? అట్టి వారి గతి అంతేనా?”
“పార్థా! ఇట్టి అనిత్య లోకములకంటే విలక్షణమైన నిత్యస్థితి మరొకటి కలదు. మానవులందునూ ఇది అనేక మార్గముల పాడునూ పడుచున్నది. దానిని తెలుసుకొనలేక సక్రమమేదో వక్రమమేదో తెలియని మార్గముల ప్రయాణములు చేయుచున్నారు”.
“మానవులు ఇప్పుడు నడుచుచున్న మార్గములు నాలుగు. మొదటి మార్గము కర్మాతీతమైనది. రెండవది నిష్కామ కర్మ మార్గము. మూడవది కామ్యకర్మ మార్గము. నాల్గవది కర్మ భ్రష్టమార్గము.”
“ఇందులో మొదటి వాడైన కర్మాతీతులు, జీవన్ముక్తులు! వారు చేసిన సర్వకర్మలూ జ్ఞానాగ్నితో భస్మమై పోవును. చేయవలసినవనియూ, చేయరాని వనియూ విధి నిషేధములు లేవు.
సాధనలు దాన ధర్మములు, తపములు కూడా వేరే ఏమి ఉండవు. వారు చేసిన కర్మలన్నియూ భగవత్ కర్మలుగనే మారును. వారు తమ కాలుపెట్టిన స్థానమంతయూ కైవల్యముగానే ఉండును. ప్రతిమాట బ్రహ్మవాక్కుగానే మారును. అట్టివారు దేహమును విడిచిన తక్షణమే వారి ప్రాణము ఎక్కడో పోనక్కరలేదు. అక్కడికక్కడే బ్రహ్మమును పొందును. అట్టివారే పైన చెప్పిన కైవల్య ప్రాప్తికి, బ్రహ్మ ప్రాప్తికి, సద్యోముక్తికి సంబంధించిన వారు”.
“తరువాత రెండవ తెగవారు నిష్కామకర్మ యోగమును అవలంబించువారు; వీరినే ముముక్షువులని అందురు. అనగా మోక్షాపేక్ష కలవారని, వీరు చేయు సర్వకర్మలూ భగవత్ ప్రాప్తి భావముతోనే చేయుదురు. వేరు ఫలములనాశించరు; వీరు సత్ కర్మలు మాత్రమే చేతురు. లోక సంబంధమైన వాంఛలు కాని మరేవిధమైన స్వర్గాది లోకముల ఆశ కాని వీరిలో ఉండదు. కేవలము మోక్షమును మాత్రము కోరుచుందురు. వారి వారి దీక్షను బట్టి భగవత్ కటాక్షము కలిగి, కలిగి అనుగ్రహించును”.
“ఇక, మూడవవారు, సకామ కర్మయోగులు; వీరు ఫలాపేక్షతో సత్కర్మలాచరింతురు. శాస్త్ర విహిత కర్మలు మాత్రమే చేతురు. పాప కర్మలు కాని, నిషిద్ధకర్మలు కాని వీరు చేయరు. అటులే వీరి అభీష్టము. సుఖములు భోగములు కావలెనని, ఏ సత్కర్మ చేసిన ఏ సుఖము కలుగునో, ఏ పుణ్యకర్మలు చేసిన ఏ భోగాది స్వర్గములు లభించునో అని ఫలమును మొదట లక్ష్యము నందుంచుకొని పవిత్ర కర్మలు నాచరింతురు. అట్టివారు శరీరమును వదలిన తరువాత స్వర్గాది లోకములకు పోయి, వారు చేసిన పుణ్యము నశించు వరకూ ఉండి, తరువాత భూలోకమునకు వత్తురు”.
“ఇక మిగిలిన నాలుగవ తెగవారు; కర్మ భ్రష్టులు. వీరికి పుణ్యము కాని, పాపము కాని, మంచి కాని చెడు కాని, నీతికాని, నియమము కాని, శాస్త్రము కాని, ధర్మము కాని, దైవము కాని, దయ్యము కాని, ఏదీ లేవు. ఇట్టి వానిని మనిషి రూపమునున్న మృగమని తెలుపవచ్చును. లోకమున ఈ తెగకు చెందినవారే అధిక సంఖ్యాకులు కలరు. తాత్కాలిక సుఖము, ఆనందము, ఆహారము, హాయ వీరి ఆశయము. వీరు మానవ రూపముతో నున్న వానరులని చెప్పుటకు కూడా వీలుకాదు. వానరులయినా ఒక్కొక్కసామును వదలి మరొక స్థానమునకో, ఒక కొమ్మను వదలి మరొక కొమ్మకో ఎగురుదురు. వీరట్లు కాదు, మరొకటి ఆధారము చేసుకొని ఉన్నదానిని విడుతురు. అనగా, ఆనపకాయలందును, చెట్టుకొమ్మలయందునూ ఒక విధమైన పురుగుండును. అది ఒక ఆకునుండి మరొక ఆకును చేరినప్పుడు ముందు మూడితో అది ఒక ఆకును కరుచుకొని వెనుక వైపున మరొక ఆకును వదలును. అటులనే వీరూనూ, క్రిములవలె దేహమును విడిచి, మరొక దేహమును అప్పుడే అందుకొనుటకు సిద్ధముగా ఉండుదురు. వీరికి ఏ లోకము లేదు; రాదు. జననమరణములే వీరికి ప్రాప్తము. వారికి పవిత్రకాలము వచ్చు వరకూ ఈ విధమైన ప్రయాణమే చేయుచుందురు. ప్రాణము వదులుటకు ప్రాణము పుట్టుటకు కూడనూ పవిత్రకాలము ప్రధానము, ప్రధానం. బావా! యోగులు పవిత్రకాలము వచ్చుచూపుడే ప్రాణము వదులుదురు. అందుకనే “మంచివానికి మరణమే సాక్షి” అని అందురు. మరణమునకు కూడా మంచి కాలము అవసరము. ఇట్లు వచించిన శ్రీ కృష్ణుని మాటలనే ఆధారముగా చేసుకొని అర్జునుడు క్రింద ప్రశ్న అడిగినాడు.
“కృష్ణా! ఏ కాలమున దేహము విడిచిన పునర్జన్మము ఉండదో, ఏ కాలమున ప్రాణము విడిచిన పునర్జన్మము కలుగునో దానిని నాకు తెలుపుము”. “పార్థా! నీవు అడిగిన ప్రశ్న, ఈ సమయమున చాలా అవసరమైనది. ఒక్కొక్క సమయమున నీ తెలివి తేటలు నాకే ఆశ్చర్యమును, ఆనందమును కలిగించును. మరొక సమయమున అసహ్యమనిపించును. అజ్ఞానముని తలంతును. దీనికి కారణము నీ అభిమాన మమకారములే అనే అజ్ఞాన గుర్రాలు. పోనీ! తిరిగి ఆ విషయము చూచుకొందము.
“నీ ప్రశ్నకు జవాబు వినుము. నిష్కామకర్మ యోగులు, ఉపాసకులు, అగ్ని, జ్యోతిస్సు, పగలు, శుక్లపక్షం; ఆరునెలల ఉత్తరాయణ కాలమార్గమున ప్రయాణము చేస్తూ బ్రహ్మమును పొందుదురు. వీరికి మొదటి స్టేషన్ అనగా మొదటి స్థానము అగ్ని, దీనినే దేవయానమని కూడ అందురు. ఈ అగ్నినే వేదములలో అర్చి అంటారు. అర్చిరాది మార్గమని కూడనూ అంటారు. వీరు ప్రకాశములో ప్రారంభమై ప్రకాశములోనే ప్రయాణము సాగించి ప్రకాశమందే చేరుదురు. వీరు తిరిగి జన్మమెత్తరు. ఇట్టి వారికే బ్రహ్మ ప్రాప్తి”.
“ఇక రెండవవారు సకామ కర్మయోగులు. దేహమును వదలి ధూమము, రాత్రి, కృష్ణపక్షం, ఆరునెలల దక్షిణాయనము, ధూమాది మార్గమున ప్రయాణము సాగించి, స్వర్గలోకం చేరి భోగములు అనుభవించి పై చెప్పిన విధముగా ఆ పుణ్యము నశించిననే పునర్జన్మ మెత్తుచున్నారు. అయితే ఈ యిద్దరిని యోగులనే చెప్పవచ్చును. ఈ రెండు మార్గములు అనాది కాలమునుండి వచ్చుచున్నవి. జగత్తునందు ఇవి శాశ్వతముగా నిలిచి యుండును. ఎంతవరకూ? నీకు సంశయము రావచ్చును. బావా! ఉపాసకులు, కర్మాధికారులు ఈ లోకమున ఎంతకాలముండరో ఈ మార్గములు కూడనూ అంతకాలముండును” అన్నాడు కృష్ణుడు.
ఇచట మనము కొంత యోచించవలసి వచ్చును. ఏమన శుక్లపక్ష దేవతా అనుగ్రహము కానీ, కృష్ణపక్షదేవతా అనుగ్రహము కానీ, ఉన్నదని ఎట్లు తెలియును? ఈ రెండు పక్షములకూ మధ్యలోనూ, రెండు వేళలకూ సంబంధములేని కాలములోనూ, దేహమును విడిచిన వానికి ఏ లోకము? వానిగతేమి? స్థితేమి? అని సంశయము సరియైనదే, సర్వులకూ ఇది తెలుసుకొనవలసిన విషయమే.
ఇప్పుడు శుక్లపక్షమన్న, ఏమో విచారింతము. చంద్రుని యొక్క ప్రకాశము, దినదినమునకూ వృద్ధి పొందుకాలమును శుక్లపక్షమని అందురు. అటువంటి దానికీ మానవుని మరణమునకూ ఎట్టి సంబంధమని సంశయింతురేమో! చంద్రునకూ మనస్సుకూ సన్నిహిత సంబంధము కలదు చంద్రుడు మనసుకు సంకేతం “చంద్రమా మనసో జాతః చక్షోః సూర్యో అజాయతః” అన్నట్లు మనము అంతరార్థమును విచారించిన సూర్య చంద్రుని ప్రకాశము దిన దినమునకూ వృద్ధికాంచినట్లే, మనస్సులోని పవిత్రమైన దైవ భావములు దినదినమునకూ వికసించి అంత్యకాలముప్పటికీ, అనగా దేహమును వదుచునప్పటికీ పూర్తిత్వము నొందినదైన అట్టి పవిత్రమైన కాలమును శుక్లపక్ష దేవత యొక్క అనుగ్రహమనే తలంచవచ్చును.
అది బాహ్యరూపమున ఏ కాలమైననూ కావచ్చును. అది పవిత్ర కాలమే; అందులో సందియము లేదు. దేహమునకు పవిత్రకాలము సూర్య చంద్రుని ప్రకాశము, మనస్సుకు పవిత్రకాలము; దైవభావన వికాసమే సరియైన ప్రకాశము. ఈ సూర్య సాక్షికి సంబంధించిన భావముల రెండింటినీ యోచించుట సాధకులకు సరియైన భావము. అభివృద్ధికిని అది చక్కని మార్గము.
తరువాత ఉత్తరాయణమని కూడనూ అందురు, దానికి అర్థమేమో విచారించిన ఆ సందియము తీరును. విషయము తెలును. తెలిసి చేయుపూజ, తెలిసి చేయు సాధన హృదయమును శుద్ధి చేయును. సంశయమును, బద్ధకమును వీడును. ఉత్తరాయణమన్న నిర్మల ఆకాశమని అర్థము. అనగా ఆకాశమున మేఘములు, మబ్బులు మరేవిధమైన ధూమములు లేక, రాక సూర్యుడు స్పష్టంగా ప్రకాశించే సమయమునే ఉత్తరాయణమని అందురు. ఇది సూర్యార్ధము. అనగా దేహసంబంధమైన కాలనిర్ణయం.
ఇక సూక్ష్మమైన అంతరార్థమేట్టిదని విచారించిన, మానవ హృదయమే అంతర్ ఆకాశము. ఆ హృదయాకాశమున అజ్ఞాన, అభిమాన, మమకార మేఘములు లేక, జ్ఞానసూర్యుడైన బుద్ధి ప్రకాశించుచుండుట. అనగా నిర్మలమైన బుద్ధియే ప్రకాశ సూర్యుడన్నమాట. అట్టి శుద్ధబుద్ధి మమకార అజ్ఞానములకు చిక్కుపడక నిర్మల హృదయమున స్థిరముగనుటే ఉత్తరాయణమని తలంచవలెను. అది ఏ కాలమైననూ సరే, అట్టి సమయమున దేహము వీడిన వారు ఉత్తరాయణ కాలమునే అనవచ్చును.
జ్ఞానమునే సూర్యుడని అందురు. జ్ఞాన భాస్కరుడని శుద్ధబుద్ధికి పేరు. ఈ విధమైన స్థితిలో ప్రయాణము చేసిన వ్యక్తికి పునర్జన్మము లేదు. దీనినే అర్చిరాది మార్గమని కూడా అందురు. ఇట్టి వారు బ్రహ్మమును చేరిపోవుదురు.
ఇక దక్షిణాయనమన్న పై రెండింటికీ పూర్తి విరోధమైనది. అనగా, ఆకాశమందు దట్టమైన మబ్బులా, మేఘములా సంచరించుచు ధూమముతో ఆకాశము కప్పబడి, సూర్యుడు స్పష్టముగా కనిపించక, ప్రకాశించక యుండుట. ఇక కృష్ణపక్షమన్న చంద్రుడు దిన దినమునకు క్షీణించు కాలము.
దీనినే సూక్ష్మ రీతిగా తెలుపవలెనన్న మనస్సునందలి దైవభావములు దినదినమునకు క్షీణించుచుండుట. అంత్యకాలమప్పటికీ అమావాస్య చంద్రునివలె హృదయాకాశమున కనిపించక ధూమముతో, చీకటితో అనగా పూర్తి అజ్ఞాన స్థితియందున్న సమయము. దీనినే కృష్ణపక్షమని అందురు. అట్టి సమయమున దేహమును వీడిన వానికి ధూమమార్గమే. అనగా నరకప్రాప్తి.
1“Whoever, with ananya-citta and constant inward union, remembers Me unceasingly and whose prāṇa departs through the upward gate rather than another gate, surely reaches Me. Such a one has a place in Me. As near as he is to Me, so near am I to him. Could I forget one who does not forget Me? Bāvā, forgetfulness belongs to human limitation, not to the Divine.” 2“I do not demand Yoga, Tapas, or even Jñāna. Whether one lacks the power for such disciplines or has the power but cannot undertake them, what I ask is simply this: place your Citta upon Me and offer it to Me.” 3“If even that cannot be offered to Bhagavān, what kind of Sādhana is it? A person who claims to have no strength to remember Me with ananya-citta somehow finds strength for display, prestige, honours, position, and reputation. Is there strength for everything except offering oneself to Bhagavān?” 4“Because human beings are drawn outward, they surrender Manas easily to sense-filled objects. But when asked to turn it toward Viśveśvara, they behave as though a mountain has fallen upon them. They want God-remembrance to be as effortless as buying greens in the market: little longing, much Tamas, yet the expectation of the highest attainment.” 5“If the longing is genuine, a sādhaka does not allow weariness or disappointment to overcome him, however many difficulties arise. With ananya-citta he remembers always. To such a one Bhagavān is no longer ‘other’; He reveals the state ‘He is I and I am He’—the continuous anusandhāna of Aham Brahmāsmi. This is called Ananya-bhāva.” 6Arjuna asked, “Swāmi, You say Ananya-bhakti is simple and demands no other great hardship, and that to such a devotee You too are easily attained. What then is the fruit of attaining You?” 7Kṛṣṇa smiled. “Bāvā, it has little meaning to ask what fruit comes from Bhagavat-prāpti. What greater fruit could there be? Through that sacred attainment an ordinary person becomes a Mahātma. You may then ask what distinguishes a Mahātma. The ordinary person is bound to jīva-bhāva and deha-bhāva and is tossed by sukha and duḥkha, unrest and temporary peace. The Mahātma is different: deha-bhāva and jīva-bhāva have fallen away, and Brahma-bhāva alone remains.” 8In such a Mahātma, the Antaḥkaraṇa is free of the stains of Rajas and Tamas; this purity is what the name Mahātma properly signifies. Today the title may be used while inner impurities remain hardened within. But one whose Antaḥkaraṇa is truly pure is freed from repeated birth and death. However many meritorious acts one performs or however high a world one reaches, without that purity return remains. Only those established continuously in Brahma-bhāva reach the Timeless and become one with That, beyond rebirth. 9Arjuna asked, “Swāmi, the Upaniṣads say that one who reaches Brahmaloka does not return. For whom exactly is there no return? Please explain.” 10“Bāvā, the Upaniṣads speak of two kinds of Mukti: Sadyo-mukti and Krama-mukti. Sadyo-mukti is also called Kaivalya-mukti. Such a one need not travel to any other loka; Bhagavat-prāpti is realised here and now. That state is eternal. Other attainments are temporary: one remains in heavenly worlds only as long as the fruit of puṇya endures and then must return. True Laya belongs to Kaivalya.” 11“Kṛṣṇa, what is the difference between Laya and destruction? Are they not the same?” 12“Pārtha, Laya is not destruction. It is a state in which a thing is no longer separately visible.” 13“Swāmi, if it is no longer visible, what is that except destruction?” 14“Bāvā, invisibility alone is not destruction. Put salt or sugar into water: it disappears from sight, yet its taste remains. Has it been destroyed, or has it merged? Laya means that the separate form is no longer seen while its reality is not annihilated. Like salt dissolved in water, the jīva entering Brahman is spoken of as Laya; it is not destroyed. Those who have not attained Kaivalya but have accumulated puṇya through Karma reach higher worlds, return, and continue Sādhana until they ripen into the truth.” 15Arjuna asked, “Kṛṣṇa, if even Brahmaloka does not by itself end rebirth, what is the path beyond return? Is there no other way?” 16“Pārtha, beyond all such transient worlds there is a distinct eternal state. Human beings wander through many routes because they do not know it and cannot distinguish the straight way from the crooked.” 17“Four broad paths are found among people: first, the state beyond Karma; second, Niṣkāma-karma; third, Kāmya-karma; and fourth, the way of those fallen from Dharma and Karma.” 18“The first are Karmātītas—Jīvanmuktas. All their Karma has been burnt in the fire of Jñāna. For them the ordinary injunctions of ‘must do’ and ‘must not do’ no longer bind.” 19They have no separate necessity for Sādhana, charity, ritual duty, or Tapas as means to an end. Whatever they do has become Bhagavat-karma. Wherever they stand is Kaivalya; each word becomes Brahma-vākya. When such a one leaves the body, Prāṇa need not travel elsewhere; Brahman is realised there itself. This is the Kaivalya-prāpti, Brahma-prāpti, and Sadyo-mukti already described. 20“The second are practitioners of Niṣkāma-karma-yoga, called Mumukṣus—those whose longing is for Mokṣa. They perform all actions in the spirit of Bhagavat-prāpti and seek no separate fruits. They choose sat-karma and do not hanker after worldly enjoyments or heavenly rewards. Mokṣa alone is their aim, and according to the steadiness of their dīkṣā they receive Bhagavān’s grace.” 21“The third are Sakāma-karma-yogins. They perform good and śāstra-sanctioned actions, but with expectation of fruit. They avoid prohibited and sinful actions, yet undertake puṇya-karma for desired pleasures, prosperity, or heavenly enjoyments. After death they reach the corresponding higher worlds, remain while their accumulated puṇya lasts, and then return to Bhūloka.” 22“The fourth are Karma-bhraṣṭas. They recognise neither puṇya nor pāpa, good nor evil, discipline nor Śāstra, Dharma nor God. Their aim is temporary pleasure and bodily ease. The text compares their movement from body to body to a creeping insect that secures its next support before releasing the previous one. For them the round of birth and death continues until a purifying time and tendency arise. Even the manner and inner condition of death therefore matter. Hence it is said that death itself bears witness to the life of a good person.” 23Arjuna asked, “Kṛṣṇa, tell me: at what time does one leave the body and not return, and at what time does one depart and take birth again?” Kṛṣṇa replied, “Pārtha, this is a necessary question. At times your discernment delights Me; at other times your attachment and possessiveness throw the horses of ignorance before it. Let us now return to the point.” 24“Hear the answer. Niṣkāma-karma-yogins and upāsakas travel by the path symbolised by Agni, light, day, Śukla-pakṣa, and the six months of Uttarāyaṇa, and attain Brahman. Agni is the first station; this is called Devayāna, and in the Veda the path is also known as Arcirādi-mārga. They begin in light, travel through light, and arrive in Light; they do not return to birth.” 25“Sakāma-karma-yogins, by contrast, are described as travelling through smoke, night, Kṛṣṇa-pakṣa, and the six months of Dakṣiṇāyana—the Dhūmādi-mārga. They reach Svarga, enjoy the fruit of puṇya, and return when that merit is exhausted. Both are forms of yogic journey. These two paths are spoken of from ancient times and endure as long as upāsakas and karmādhikārins remain in the world.” 26Here a natural question arises. How are we to understand the favour of the deities of Śukla-pakṣa and Kṛṣṇa-pakṣa? What of one who dies at some time not neatly falling into such divisions? What world or state is his? This doubt is reasonable and deserves examination. 27Śukla-pakṣa is the fortnight in which the moon’s light increases day by day. What has that to do with death? The moon is closely linked in traditional symbolism with Manas: ‘candramā manaso jātaḥ…’. The inner meaning is that, just as lunar brightness waxes, sacred and divine bhāvas in Manas should grow day by day until, at life’s end, they reach fullness. Such an inwardly luminous time may be understood as the grace of Śukla-pakṣa. 28Outwardly the calendar time may be anything; inwardly, this ripened luminosity is the sacred time. For the body there is the visible light of sun and moon; for Manas the true light is the blossoming of divine awareness. The sādhaka should understand both the outer symbol and its inward meaning. 29The same enquiry applies to Uttarāyaṇa. Worship and Sādhana undertaken with understanding purify the heart and dispel doubt and inertia. In the outer sense, Uttarāyaṇa is pictured as a clear sky free of obscuring cloud and smoke, with the sun shining openly. This is the bodily or cosmological symbol of time. 30Its subtler meaning is inward. The human heart is the inner sky. When clouds of ajñāna, abhimāna, and mamakāra no longer obscure it, Buddhi shines there like the sun of Jñāna. When such Śuddha-buddhi stands clear and steady in a pure heart, that itself is Uttarāyaṇa, whatever the external date may be. 31Jñāna itself is the Sun; purified Buddhi is Jñāna-bhāskara. One who departs established in this luminous state does not return to birth. This too is called the Arcirādi path, and such souls reach Brahman. 32Dakṣiṇāyana is described as the opposite image: a sky covered by dense cloud and smoke so that the sun is obscured. Kṛṣṇa-pakṣa is the waning of the moon day by day. 33In the inward sense it is the gradual waning of divine bhāva in Manas until, at the final moment, the heart-sky is dark like the new-moon night—covered by smoke and ignorance. This is called Kṛṣṇa-pakṣa. One who leaves the body in such an inward condition follows the path of smoke, here described as leading to a lower state rather than liberation.