Adhyātma Rāmāyaṇa · The Great Departure
Tap a verse for its meaning
- 1श्री महादेव उवाच ।लक्ष्मणं तु परित्यज्य रामो ।मन्त्रिणो नैगमांश्चैव वसिष्ठं चेदमब्रवीत् ॥
- 2अभिषेक्ष्यामि भरतमधिराज्ये महामतिम् ।अद्य चाहं गमिष्यामि लक्ष्मणस्य ॥
- 3एवमुक्ते रघुश्रेष्ठे पौरजानपदास्तदा ।द्रुमा इवच्छिन्नमूला दुःखार्ताः पतिता भुवि ॥
- 4मूर्च्छितो भरतो वापि श्रुत्वा रामाभिभाषितम् । राज्यं स प्राहेदं रामसन्निधौ ॥
- 5च नाहं त्वां विना दिवि वा भुवि ।काङ्क्षे राज्यं रघुश्रेष्ठ शपे त्वत्पादयोः प्रभो ॥
- 6इमौ राजन्नभिषिञ्चस्व राघव । कुशं वीरमुत्तरेषु लवं तथा ॥
- 7गच्छन्तु दूतास्त्वरितं हि ।अस्माकमेतद्गमनं शृणोतु सः ॥
- 8भरतेनोदितं श्रुत्वा पतितास्ताः समीक्ष्य तम् ।प्रजाश्च भयसंविग्ना ॥
- 9वसिष्ठो राममुवाच ।पश्य तातादरात्सर्वाः पतिता भूतले प्रजाः ॥
- 10तासां भावानुगं राम प्रसादं कर्तुमर्हसि ।श्रुत्वा वसिष्ठवचनं ताः समुत्थाप्य पूज्य च ॥
- 11सस्नेहो रघुनाथस्ताः किं करोमीति चाब्रवीत् ।ततः प्रोचुः प्रजा भक्त्या रघूद्वहम् ॥
- 12गन्तुमिच्छसि यत्र त्वमनुगच्छामहे वयम् ।अस्माकमेषा परमा प्रीति ॥
- 13तवानुगमने राम नो दृढा मतिः । सार्धमनुयामोऽद्य सर्वथा ॥
- 14तपोवनं वा स्वर्गं वा पुरं वा रघुनन्दन ।ज्ञात्वा तेषां मनोदार्ढ्यं कालस्य वचनं तथा ॥
- 15भक्तं पौरजनं चैव बाढमित्याह राघवः ।कृत्वैव निश्चयं रामस्तस्मिन्नेवाहनि प्रभुः ॥
- 16प्रस्थापयामास च तौ रामभद्रः कुशीलवौ ।अष्टौ सहस्रं चैव दन्तिनाम् ॥
- 17षष्टिं चाश्वसहस्राणामेकैकस्मै ददौ बलम् ।बहुरत्नौ बहुधनौ ॥
- 18अभिवाद्य गतौ रामं तु कुशीलवौ ।शत्रुघ्नानयने दूतान् प्रेषयामास राघवः ॥
- 19ते दूतास्त्वरितं गत्वा शत्रुघ्नाय न्यवेदयन् ।कालस्यागमनं पश्चादत्रिपुत्रस्य चेष्टितम् ॥
- 20लक्ष्मणस्य च प्रतिज्ञां राघवस्य च ।पुत्राभिषेचनं चैव सर्वं रामचिकीर्षितम् ॥
- 21श्रुत्वा तद्दूतवचनं श्त्रुघ्नः ।व्यथितोऽपि धृतिं लब्ध्वा पुत्रावाहूय सत्वरः ।अभिषिच्य सुबाहुं वै मथुरायां महाबलः ॥
- 22यूपकेतुं च शत्रुसूदनः ।अयोध्यां त्वरितं प्रागात्स्वयं ॥
- 23ददर्श च महात्मानं तेजसा ।दुकूलयुगसंवीतं ऋषिभिश्चाक्षयैर्वृतम् ॥
- 24अभिवाद्य रमानाथं शत्रुघ्नो रघुपुङ्गवम् ।प्राञ्जलिर्धर्मसहितं वाक्यं प्राह महामतिः ॥
- 25सुतौ तत्र राज्ये ।तवानुगमने राजन् विद्धि मां ॥
- 26त्यक्तुं नार्हसि मां वीर भक्तं तव विशेषतः ।शत्रुघ्नस्य विज्ञाय रघुनन्दनः ॥
- 27सज्जीभवतु भवानित्यब्रवीद्वचः ।अथ क्षणात्समुत्पेतुर्वानराः ॥
- 28ऋक्षाश्च राक्षसाश्चैव गोपुच्छाश्च सहस्रशः ।ऋषीणां देवतानां च पुत्रा रामस्य निर्गमम् ॥
- 29श्रुत्वा प्रोचू रघुश्रेष्ठं सर्वे वानरराक्षसाः ।तवानुगमने विद्धि हि नः ॥
- 30एतस्मिन्नन्तरे रामं सुग्रीवोऽपि महाबलः ।यथावदभिवाद्याह राघवं ॥
- 31ङ्गदं राज्ये आगतोऽस्मि महाबलम् ।तवानुगमने राम विद्धि मां ॥
- 32श्रुत्वा तेषां ऋक्षवानररक्षसाम् ।विभीषणमुवाचेदं वचनं मृदु सादरम् ॥
- 33यावत्प्रजास्तावत्प्रशाधि मे ।वचनाद्राक्षसं राज्यं ममोपरि ॥
- 34न किञ्चिदुत्तरं वाच्यं त्वया मत्कृतकारणात् ।एवं विभीषणं तूक्त्वा हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥
- 35मारुते त्वं ममाज्ञां मा मृषा कृथाः ।जाम्बवन्तमथ प्राह तिष्ठ त्वं ॥
- 36मया सार्धं भवेद्युद्धं यत्किञ्चित्कारणान्तरे ।ततस्तान् राघवः प्राह ऋक्षराक्षसवानरान् ।सर्वानेव मया सार्धं प्रयातेति ॥
- 37ततः प्रभाते रघुवंशनाथो सितकञ्जनेत्रः ।पुरोधसं प्राह वसिष्ठमार्यंयान्त्वग्निहोत्राणि पुरो गुरो मे ॥
- 38ततो वसिष्ठोऽपि चकार सर्वंप्रास्थानिकं कर्म महद्विधानात् ।क्षौमाम्बरो दर्भपवित्रपाणिः गृहीतबुद्धिः ॥
- 39रामो नगरात्सिताभ्रा-च्छशीव यातः शशिकोटिकान्तिः ।रामस्य सव्ये सितपद्महस्तापद्मा गता पद्मविशालनेत्रा ॥
- 40पार्श्वेऽथ दक्षेऽरुणकञ्जहस्ताश्यामा ययौ भूरपि दीप्यमाना ।शास्त्राणि धनुश्च बाणाजग्मुः पुरस्ताद्धृतविग्रहास्ते ॥
- 41वेदाश्च सर्वे धृतविग्रहाश्चययुश्च सर्वे मुनयश्च दिव्याः ।माता श्रुतीनां साध्वीययौ हरिं समेता ॥
- 42गच्छन्तमेवानुगता जनास्तेसपुत्रदाराः सह बन्धुवर्गैः ।अनावृतद्वारमिवापवर्गंरामं व्रजन्तं ययुराप्तकामाः ।सान्तःपुरः सानुचरः सभार्यःशत्रुघ्नयुक्तो भरतोऽनुयातः ॥
- 43गच्छन्तमालोक्य रमासमेतंश्रीराघवं समस्ताः ।सबालवृद्धाश्च ययुसामात्यवर्गाश्च समन्त्रिणो ययुः ॥
- 44सर्वे गताः क्षत्रमुखाः प्रहृष्टावैश्याश्च शूद्राश्च तथा परे च ।सुग्रीवमुख्या हरिपुङ्गवाश्चस्नाता शुभशब्दयुक्ताः ॥
- 45न कश्चिदासीद्भवदुःखयुक्तोदीनोऽथवा बाह्यसुखेषु सक्तः ।आनन्दरूपानुगता विरक्ताययुश्च रामं पशुभृत्यवर्गैः ॥
- 46भूतान्यदृश्यानि च यानि तत्रये प्राणिनः स्थावरजङ्गमाश्च ।जग्मुर्विमुक्ताः परमेकमीशम् ॥
- 47नासीदयोध्यानगरे तु जन्तुःकश्चित्तदा राममना न यातः ।शून्यं बभूवाखिलमेव तत्रपुरं गते राजनि रामचन्द्रे ॥
- 48ततोऽतिदूरं नगरात्स गत्वादृष्ट्वा नदीं तां ।ननन्द रामः स्मृतपावनोऽतोददर्श चाशेषमिदं ॥
- 49अथागतस्तत्र पितामहो महान्देवाश्च सर्वे ऋषयश्च सिद्धाः ।विमानकोटीभिरपारपारंसमावृतं खं सुरसेविताभिः ॥
- 50रविप्रकाशाभिरभिस्फुरत्स्वंज्योतिर्मयं तत्र नभो बभूव ।स्वयम्प्रकाशैर्महतां महद्भिःसमावृतं पुण्यकृतां वरिष्ठैः ॥
- 51ववुश्च वाताश्च सुगन्धवन्तोववर्ष वृष्टिः ।उपस्थिते देवमृदङ्गनादेगायत्सु विद्याधरकिन्नरेषु ॥
- 52रामस्तु पद्भ्यां सरयूजलं सकृत्स्पृष्ट्वा परिक्रामदनन्तशक्तिः ।ब्रह्मा तदा प्राह कृताञ्जलिस्तंरामं परमेश्वरस्त्वम् ॥
- 53विष्णुः सदानन्दमयोऽसि पूर्णोजानासि तत्त्वं निजमैशमेकम् ।तथापि दासस्य ममाखिलेश कृतंवचो भक्तपरोऽसि विद्वन् ॥
- 54त्वं भ्रातृभिर्वैष्णवमेवमाद्यंप्रविश्य देहं देवान् ।यद्वा परो वा यदि रोचते तंप्रविश्य देहं परिपाहि नस्त्वम् ॥
- 55त्वमेव देवाधिपतिश्च विष्णुःजानन्ति न त्वां पुरुषा विना माम् ।सहस्रकृत्वस्तु नमो नमस्ते देवेश पुनर्नमस्ते ॥
- 56प्रार्थनया स रामःपश्यत्सु देवेषु महाप्रकाशः ।मुष्णंश्च चक्षूंषि दिवौकसां तदाबभूव चक्रादियुत ॥
- 57शेषो बभूवेश्वरसौमित्रिरत्यद्भुतभोगधारी ।बभूवतुश्चक्रदरौ च दिव्यौकैकेयिसूनुर्लवणान्तकश्च ॥
- 58सीता च लक्ष्मीरभवत्पुरेवरामो हि विष्णुः पुरुषः ।सहानुजः पूर्वशरीरकेणबभूव ॥
- 59विष्णुं समासाद्य सुरेन्द्रमुख्यादेवाश्च सिद्धा मुनयश्च दक्षाः ।पितामहाद्याः परितः परेशंस्तवैर्गृणन्तः ॥
- 60पूर्णचित्ताबभूविरे प्राप्तमनोरथास्ते ।तदाह विष्णुर्द्रुहिणं महात्माएते हि भक्ता मयि चानुरक्ताः ॥
- 61यान्तं दिवं मामनुयान्ति सर्वेतिर्यक्षरीरा अपि पुण्ययुक्ताः ।वैकुण्ठसाम्यं परमं प्रयान्तुसमाविशस्वाशु ममाज्ञया त्वम् ॥
- 62श्रुत्वा हरेर्वाक्यमथाब्रवीत्कःसान्तानिकान् यान्तु विचित्रभोगान् ।लोकान्मदीयोपरि दीप्यमानान्त्वद्भावयुक्ताः ॥
- 63ये चापि ते राम गृणन्ति मर्त्या एव ।अज्ञानतो वापि भजन्तु लोकान्तानेव योगैरपि चाधिगम्यान् ॥
- 64ततोऽतिहृष्टा हरिराक्षसाद्याःस्पृष्ट्वा जलं त्यक्तकलेवरास्ते ।प्रपेदिरे प्राक्तनमेव रूपंयदंशजा ऋक्षहरीश्वरास्ते ॥
- 65प्रभाकरं प्राप सुग्रीव आदित्यजवीर्यवत्त्वात् ।ततो विमग्नाः नराः परित्यज्य मनुष्यदेहम् ॥
- 66आरुह्य दिव्याभरणा विमानंप्रापुश्च ते सान्तनिकाख्यलोकान् ।तिर्यक्प्रजाता अपि रामदृष्टाजलं प्रविष्टा दिवमेव याताः ॥
- 67दिदृक्षवो जानपदाश्च लोकारामं समालोक्य ।स्मृत्वा हरिं लोकगुरुं परेशंस्पृष्ट्वा जलं स्वर्गमवापुरञ्जः ॥
- 68एतावदेवोत्तरमाह शम्भुःश्रीरामचन्द्रस्य ।यः पादमप्यत्र पठेत्स पापाद्-विमुच्यते ॥
- 69दिने दिने पापचयं प्रकुर्वन्पठेन्नरः श्लोकमपीह भक्त्या ।विमुक्तसर्वाघचयः प्रयातिरामस्य सालोक्यमनन्यलभ्यम् ॥
- 70आख्यानमेतद्रघुनायकस्यकृतं पुरा ।महेश्वरेणाप्तभविष्यदर्थंश्रुत्वा तु रामः परितोषमेति ॥
- 71रामायणं काव्यमनन्तपुण्यंश्रीशङ्करेणाभिहितं ।भक्त्या पठेद्यः शृणुयात् स पापैःविमुच्यते जन्मशतोद्भवैश्च ॥
- 72अध्यात्मरामं पठतश्च नित्यंश्रोतुश्च भक्त्या लिखितुश्च रामः ।अतिप्रसन्नश्च सदा समीपेसीतासमेतः श्रियमातनोति ॥
- 73रामायणं जनमनोहरमादिकाव्यंब्रह्मादिभिः सुरवरैरपि संस्तुतं च ।श्रद्धान्वितः पठति यः शृणुयात्तु नित्यंविष्णोः प्रयाति सदनं स विशुद्धदेहः ॥