Vālmīki Rāmāyaṇa · The Birth of the Princes and the Arrival of Viśvāmitra
Tap a verse for its meaning
- 1निर्वृत्ते तु तस्मि महात्मनः ।प्रतिगृह्य सुरा भागान् प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥
- 2समाप्तनियमः पत्नीगणसमन्वितः ।प्रविवेश राजा सभृत्यबलवाहनः ॥
- 3यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै ।मुदिताः प्रययुर्देशान्प्रणम्य म् ॥
- 4श्रीमतां गच्छतां तेषां स्वपुराणि पुरात्ततः ।नि राज्ञां शुभ्राणि नि चकाशिरे ॥
- 5गतेषु पृथिवीशेषु राजा स्तदा ।प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य न् ॥
- 6शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गः सुपूजितः ।अन्वीयमानो राज्ञाऽथ सानुयात्रेण धीमता ॥
- 7एवं विसृज्य तान्सर्वान्राजा ।उवास सुखितस्तत्र विचिन्तयन् ॥
- 8ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट्समत्ययुः ।ततश्च द्वादशे मासे नावमिके तिथौ ॥
- 9नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ।ग्रहेषु वाक्पताविन्दुना सह ॥
- 10प्रोद्यमाने सर्वलोकनमस्कृतम् ।ऽजनयद्रामं दिव्यलक्षणसम्युतम् ॥
- 11विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमैक्ष्वाकुवर्धनम् ।लोहिताक्षं महाबाहुं रक्तोष्ठं दुन्दुभिस्वनम् ।कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामित तेजसा ॥
- 12यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ।भरतो नाम जज्ञे ॥
- 13साक्षाद्विष्णोश्चतुर्थभागः सर्वैः समुदितो गुणैः ।अथ जनयत्सुतौ ॥
- 14वीरौ विष्णोरर्धसमन्वितौ ।पुष्ये जातस्तु भरतो प्रसन्नधीः ॥
- 15सार्पे जातौ च ऽभ्युदिते रवौ ।राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् ॥
- 16गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः ।जगुः कलं च ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥
- 17देवदुन्दुभयो नेदुः श्च खाच्च्युता ।उत्सवश्च महानासीदयोध्यायां जनाकुलः ॥
- 18श्च जनसम्बाधा सङ्कुलाः ।गायनैश्च विराविण्यो वादकैश्च तथाइः ॥
- 19विरेजुर्विपुलास्तत्र सर्व रत्न समन्विताः ।प्रदेयांश्च ददौ राजा सूतमागधवन्दिनाम् ।ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं नि सहस्रशः ॥
- 20अतीत्यैकादशाहं तु तथाऽकरोत् ।ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं म् ॥
- 21लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा । परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा ॥
- 22ब्राह्मणान्भोजयामास नपि ।अददद्ब्राह्मणानां च ममितं बहु ॥
- 23तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ।तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो पितुः ॥
- 24बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव संमतः ।सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे रताः ॥
- 25सर्वे सर्वे समुदिता गुणैः ।तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ॥
- 26इष्टः सर्वस्य लोकस्य इव निर्मलः ।गजस्कन्धेऽश्वपृष्टे च सु संमतः ॥
- 27च निरतः रतः ।बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥
- 28रामस्य स्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः ।स्तस्य रामस्यापि शरीरतः ॥
- 29लक्ष्मणो लक्ष्मिसम्पन्नो इवापरः ।न च तेन विना निद्रां लभते ॥
- 30मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ।यदा हि हयमारूढो मृगयां याति ॥
- 31तदैनं पृष्ठतोऽभ्येति परिपालयन् ।भरतस्यापि लक्ष्मणावरजो हि सः ॥
- 32नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः ।स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रै प्रियैः ॥
- 33बभूव परमप्रीतो वेदैरिव ।ते यदा सर्वे समुदिता गुणैः ॥
- 34सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः ।तेषामेवं प्रभावानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ॥
- 35पिता दशरथो हृष्टो ब्रह्मा लोकाधिपो यथा ।ते चापि मनुजव्याघ्रा रताः ॥
- 36पितृशुश्रूषणरता धनुर्वेदे च ।अथ राजा दशरथस्तेषां प्रति ॥
- 37चिन्तयामास सबान्धवः ।तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः ॥
- 38अभ्यागच्छन्महातेजा ।स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह ॥
- 39शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं म् ।तच्छ्रुत्वा वचनं त्रासाद्राज्ञो वेश्म प्रदुद्रुवुः ॥
- 40सम्भ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ।ते गत्वा विश्वामित्रमृषिं तदा ॥
- 41प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायैक्ष्वाकवे तदा ।तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः ॥
- 42प्रत्युज्जगाम तं हृष्टो ब्रह्माणमिव ।तं दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं म् ॥
- 43प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यं समुपाहरत् ।स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं न कर्मणा ॥
- 44चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ।पुरे जनपदे बान्धवेषु सुहृत्सु च ॥
- 45कुशलं राज्ञः पर्यपृच्छत्सुधार्मिकः ।अपि ते सन्नताः सर्वे रिपवो जिताः ॥
- 46च मानुषं चापि कर्म ते साध्वनुष्ठितम् ।वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुङ्गवः ॥
- 47ऋषींश्चान्यान्यथान्यायं महाभागानुवाच ह ।ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो म् ॥
- 48विविशुः पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्हतः ।अथ हृष्टमना राजा महामुनिम् ॥
- 49उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ।यथाऽमृतस्य सम्प्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके ॥
- 50यथा सदृशदारेषु स्य वै ।प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये ॥
- 51तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते ।कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः ॥
- 52पात्रभूतोऽसि मे ब्रह्मन्दिष्ट्या प्राप्तोऽसि ।अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥
- 53यस्माद्विप्रेन्द्रमद्राक्षं सुप्रभाता निशा मम ।पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः ।ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया ॥
- 54तदद्भुतमिदं ब्रह्मन् पवित्रं परमं मम ।शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव सन्दर्शनात्प्रभो ॥
- 55ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति ।इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं ॥
- 56कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि ।कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम ॥
- 57मम चायमनुप्राप्तो महानभ्युदयो द्विज ।तवागमनजः कृत्स्नो धर्मश्चानुत्तमो मम ॥
- 58इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यंश्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् ।प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टःपरम ऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥