The Descent of Gaṅgā · Vālmīki Rāmāyaṇa

गते तस्मिन्सोङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।कृत्वा वसुमतीं संवत्सरमुपासत ॥

ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षो निराश्रयः ।अचलः स्थाणुवत्स्थित्वा रात्रिन्दिवमरिन्दम ॥

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः । राजानमिदमब्रवीत् ॥

प्रीतस्तेऽहं करिष्यामि तव प्रियम् ।शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥

ततो ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।तदा सा सुमहद्रूपं कृत्वा वेगं च ॥

आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत ।अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गां ॥

विशाम्यहं हि स्रोतसा गृह्य शङ्करम् ।तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान्हरः ॥

तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिणयनस्तदा ।सा तस्मिन्पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य ॥

हिमवत्प्रतिमे राम ।सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता ॥

नैव निर्गमनं लेभे ।तत्रैवाबम्भ्रमद्देवी ॥

तामपश्यन्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ।अनेन तोषितश्चाभूदत्यर्थं ॥

विससर्ज ततो गङ्गां हरो ।तस्यां विसृज्यमानायां जज्ञिरे ॥

पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा ।तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुर्गङ्गाः शिवजलाः शुभाः ॥

सुचक्षुश्चैव च सिन्धुश्चैव महानदी ।तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु शुभोदकाः ॥

चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम् ।भगीरथोऽपि व्यं स्यन्दनमास्थितः ॥

प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत् ।गगनाच्छङ्करशिरस्ततो ॥

व्यसर्पत जलं तत्र ।मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तथा ॥

पतद्भिः पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत ।ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षाः सिद्धगणास्तथा ॥

व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तदा ।विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा ॥

पारिप्लवगतैश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ।तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् ॥

दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ।सम्पतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ॥

भाति गगनं ।शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ॥

विद्युद्भिरिव विक्षिप्तमाकाशमभवत्तदा ।पाण्डुरैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ॥

शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं ।क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ॥

विनतं क्वचिदुद्भूतं क्वचिद्याति ।सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ॥

मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधातलम् ।तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः ।व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ॥

तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ।भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ॥

शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् ।कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ॥

पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता ।पुनराकाशमाविश्य तिपेदिरे ॥

मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ।कृताभिषेको गङ्गायां बभूव ॥

भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा ॥

देवाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः । सकिन्नरमहोरगाः ॥

सर्वाश्चाप्सरसो राम ।गङ्गामन्वगमन्प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये ॥

यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा ।जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी ॥

ततो हि जह्नोरद्भुतकर्मणः ।गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महत्मनः ॥

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो जह्नुश्च राघव । जलं सर्वं गङ्गायाः परमाद्भुतम् ॥

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च ।पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं ॥

गङ्गां चापि नयन्ति स्म महात्मनः ।ततस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्राभ्यामसृजत्पुनः ॥

तस्मा गङ्गा प्रोच्यते ति च ।जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ॥

सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा ।रसातलमुपागच्छत् सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः ॥

भगीरथोऽपि राजार्षिर्गङ्गामादाय यत्नतः ।पितामहान्भस्मकृतानपश्यद्दीनचेतनः ॥

अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम् ।प्लावय स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम ॥