Vālmīki Rāmāyaṇa · Rāma’s Counsel on Destiny
Tap a verse for its meaning
- 1अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥
- 2आसाद्य रामः सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।उवाचेदं स धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥
- 3रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम् ।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम् ॥
- 4उपक्लुप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मे ।सर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं ॥
- 5सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भारसम्भ्रमः । सोऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः ॥
- 6यस्या मदभिषेकार्थे मानसं ।माता मे सा यथा न स्या तथा कुरु ॥
- 7तस्याः शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।मनसि प्रतिसञ्जातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥
- 8न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन ।मातॄणां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च ॥
- 9सत्यः सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः ।परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥
- 10तस्यापि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते ।सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥
- 11अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण ।हमिच्छामि वनं गन्तुमितः पुनः ॥
- 12मम प्रव्राजनादद्य नृपात्मज ।सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः ॥
- 13मयि ।गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनःसुखम् ॥
- 14बुद्धिः येनेयं मनश्च सुसमाहितम् ।तं तु नार्हामि सङ्क्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि माचिरम् ॥
- 15कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो ।राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥
- 16कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने ।यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥
- 17जानासि हि यथा सौम्य न ममान्तरम् ।भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥
- 18सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैः प्रवासार्थैश्च दुर्वचैः ।उग्रैर्वाक्यैरहं तस्याः नान्यमर्थये ॥
- 19कथं राजपुत्री तथागुणा ।ब्रूयात्सा स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ ॥
- 20यदचिन्त्यं तु तद्दैवं भूतेष्वपि न हन्यते ।व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि ॥
- 21कश्च सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् ।यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥
- 22सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ ।यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु तत् ॥
- 23ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः ।उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥
- 24असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते ।निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥
- 25एतया संस्तभ्यात्मानमात्मना ।व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥
- 26तस्मादपरितापः संस्त्वमप्यनुविधाय माम् । क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥
- 27एभिरेव सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः ।मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति ॥
- 28अथवा किं ममैतेन तु ।उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति ॥
- 29मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षिर्लक्ष्म्या विपर्यये ।राज्यं वा वनवासो वा वनवासो ॥
- 30न लक्ष्मणास्मिन्खलु माता यवीयस्यतिशङ्कनीया ।दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टंजानासि दैवं च तथाप्रभावम् ॥