Vālmīki Rāmāyaṇa · Lakṣmaṇa’s Defiance
Tap a verse for its meaning
- 1इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः ।श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा ॥
- 2तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः ।निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥
- 3तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भृकुटीसहितं तदा ।बभौ क्रुद्धस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥
- 4अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्तिहस्तमिवात्मनः ।तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥
- 5अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् ।अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥
- 6लोकस्यानतिशङ्कया ।कथं ह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥
- 7यथा दैवम शौण्डीर क्षत्रियर्षभ ।किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥
- 8पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते ।सन्ति श्लक्ष्णा न बुध्यसे ॥
- 9तयोः सुचरितं स्वार्थं रिजिहीर्षतोः ।यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव ॥
- 10तयोः प्रागेव दत्तश्च स्या प्रकृतश्च सः ।लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् ॥
- 11नोत्सहे सहितुं तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ।येनेयमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते ॥
- 12स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि ।कथं त्वं कर्मणा शक्तः ॥
- 13करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम् ।यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते ॥
- 14जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः ।मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं ॥
- 15तयोस्त्वहितयोर्नित्यं ।यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ॥
- 16तथाऽप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ।विक्लबो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते ॥
- 17सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ।दैवं यः समर्थः प्रबाधितुम् ॥
- 18न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति ।द्रक्ष्यन्ति त्वद्य पौरुषं पुरुषस्य च ॥
- 19दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ।अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ॥
- 20यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं ।अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् ॥
- 21प्रधावितमहं दैवं निवर्तये । समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम् ॥
- 22न च कृत्स्नास्त्रयो लोकाः विहन्युः किं पुनः पिता ।यैवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः ॥
- 23ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ।अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव ॥
- 24अभिषेकविघातेन वर्तते । विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा ॥
- 25प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ।ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् ॥
- 26आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ।पूर्वं हि वनवासो विधीयते ॥
- 27प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु रिपालने ।स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया ॥
- 28नैवमिच्छसि ज्यं राम त्वमात्मनि । च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक् ॥
- 29राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ।मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ॥
- 30अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ।न शोभार्थाविमौ न धनुर्भूषणाय मे ॥
- 31नासिराबन्धनार्थाय न शराः ।अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेत ॥
- 32न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम । तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा ॥
- 33प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ।निष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे ॥
- 34हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता । मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः ॥
- 35पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ।बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीत ॥
- 36कथं स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते ।बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नैकेन च जनान् ॥
- 37विनियोक्ष्याम्यहं नृवाजिगजमर्मसु ।अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ॥
- 38राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव ।अद्य चन्दनसारस्य केयुरामोक्षणस्य च ॥
- 39वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ।अनुरूपाविमौ राम कर्म करिष्यतः ।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे ॥
- 40ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतांतवासुहृत्प्राणयशः सुहृज्जनैः ।यथा तवेयं वशे भवे--त्तथैव मां शाधि तवास्मि ॥
- 41विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृ--त्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः ।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितंनिबोध मामेव हि सौम्य सत्पथे ॥