Vālmīki Rāmāyaṇa · The Offering of Water
Tap a verse for its meaning
- 1तां श्रुत्वा करुणां पितुर्मरणसंहिताम् ।राघवो भरतेनोक्तां बभूव ॥
- 2तं तु त्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं ॥
- 3प्रगृह्य रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।वने कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥
- 4तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव ॥
- 5भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम् ।रुदन्तः सह सिषिचुः सलिलेन वै ॥
- 6स तु सञ्ज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।उपाक्रामत काकुत्स्थः बहुभाषितुम् ॥
- 7स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।उवाच भरतं वाक्यं ॥
- 8किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां ॥
- 9किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन ।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न ॥
- 10अहो भरत येन राजा त्वयाऽनघ ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु सत्कृतः ॥
- 11निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे ॥
- 12समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।को नु पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥
- 13पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् ॥
- 14एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।उवाच शोकसन्तप्तः ॥
- 15सीते मृतस्ते पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण ।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥
- 16ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥
- 17ततस्ते सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥
- 18सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम् ॥
- 19सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं ।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥
- 20आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥
- 21सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा ॥
- 22ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च ॥
- 23सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम् ।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥
- 24ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा ॥
- 25शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति ॥
- 26प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥
- 27एतत्ते विमलं तोयमक्षयम् ।द्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥
- 28ततो मन्दाकिनीतीरात् स राघवः ।पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह ॥
- 29ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं ।न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन् वचनमब्रवीत् ॥
- 30इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।यदन्नः पुरुषो भवति ॥
- 31ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य नदीतटात् ।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं ॥
- 32ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः । बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥
- 33तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्कोऽभवद्गिरौ ।भ्रातॄणां सह सिंहानामिव नर्दताम् ॥
- 34महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः ॥
- 35अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः सङ्गतो ध्रुवम् ।तेषामेव महाञ्छब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥
- 36अथ परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखाः स्वनम् ।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं ॥
- 37हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥
- 38अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा । जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम् ॥
- 39भ्रातॄणां त्वरितास्तत्र ।ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥
- 40सा भूमिर्बहुभिर्यानैः ।मुमोच शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥
- 41तेन वित्रासिता करेणुपरिवारिताः ।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥
- 42वराहवृकसङ्घाश्च महिषाः सर्प्पवानराः ।व्याघ्रगोकर्णगवयाः पृषतैः सह ॥
- 43रथाङ्गसाह्वा नत्यूहाः कारण्डवाः प्लवाः ।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसञ्ज्ञा भेजिरे दिशः ॥
- 44तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।मनुष्यैरावृता भयं प्रबभौ तदा ॥
- 45ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।आसीनं रामं ददर्श सहसा जनः ॥
- 46कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत् ॥
- 47तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदुःखितान् । पितृवन्मातृवच्च सः ॥
- 48स तत्र कांश्चित् नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।चकार सर्वान् सवयस्यबान्धवान्यथाऽर्हमासाद्य तदा ॥
- 49स तत्र तेषां रुदतां महात्मनाम्भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वनः ।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं प्रशुश्रुवे ॥