Vālmīki Rāmāyaṇa · The Queens at the Hermitage
Tap a verse for its meaning
- 1पुरतः कृत्वा दारान् च ।अभिचक्राम तं देशं ॥
- 2राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं ॥
- 3मुखेन परिशुष्यता ।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥
- 4इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते ॥
- 5इतः पुत्रस्ते सदा ।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥
- 6जघन्यमपि ते पुत्रः तु गर्हितः । सर्वं तद्विहितं गुणैः ॥
- 7अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥
- 8दक्षिणाग्रेषु सा ददर्श महीतले ।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥
- 9तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं वीक्ष्य सा ।उवाच देवी सर्वा ॥
- 10इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैत ॥
- 11तस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।नैतदौपयिकं मन्ये भोजनम् ॥
- 12चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते ॥
- 13अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा ।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान् ॥
- 14रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं मे ।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥
- 15श्रुतिस्तु खल्वियं लौकिकी प्रतिभाति मा ।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य ॥
- 16एवमार्तां सपत्न्यस्ताः जग्मुराश्वास्य तां तदा ।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥
- 17सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य ।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं ॥
- 18तासां रामः समुत्थाय जग्राह शुभान् ।मातॄणां सर्वासां ॥
- 19ताः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः ।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥
- 20सौमित्रिरपि ताः सर्वाः मातॄः सम्प्रेक्ष्य ।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥
- 21यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।वृत्तिं दशरथाज्जाते ॥
- 22ऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता ।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥
- 23तां दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥
- 24सुता दशरथस्य च ।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता ॥
- 25पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥
- 26मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयंभृशं मनसि ॥
- 27ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां । जग्राह च राघवः ॥
- 28वै तदाबृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः ।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसःसहैव तेनोपविवेश राघवः ॥
- 29ततो जघन्यं सहितैः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवान्उपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् ॥
- 30उपोपविष्टस्तु तथा स समीक्ष्य राघवम् ।श्रिया ज्वलन्तं भरतः यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥
- 31किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतोबभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥
- 32स सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो भरतश्च धार्मिकः ।वृताः सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरेयथा सदस्यैः सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥