Vālmīki Rāmāyaṇa · The Golden Deer
Tap a verse for its meaning
- 1सा तं सम्प्रेक्ष्य ।हैमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥
- 2चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी ।भर्तारमभिचक्रन्द लक्ष्मणं चापि सायुधम् ॥
- 3। ॥
- 4। ॥
- 5चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने ।अनेन निहता राजन् राजानः ॥
- 6अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् ।भानुमत् पुरुषव्याघ्र ॥
- 7मृगो ह्येवं विधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव ।जगत्यां जगतीनाथ हि न संशयः ॥
- 8एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य ।उवाच सीता संहृष्टा चर्मणा ॥
- 9मृगो हरति मे मनः ।आनयैनं महाबाहो नो भविष्यति ॥
- 10इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः ।मृगाश्चरन्ति सहिताः ॥
- 11ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा ।विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा ॥
- 12। ॥
- 13नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः ।द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते ॥
- 14अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना ।मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं मे ॥
- 15यदि ग्रहणमभ्येति मृगस्तव ।आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥
- 16समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः ।अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥
- 17भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो ।मृगरूपमिदं व्यक्तं विस्मयं जनयिष्यति ॥
- 18। ॥
- 19निहतस्यास्य सत्त्वस्य ।शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥
- 20। ॥
- 21तेन तु ।तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ॥
- 22बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ।एवं सीतावचः श्रुत्वा तं दृष्ट्वा मृगमद्भुतम् ॥
- 23लोभितस्तेन रूपेण सीताया च ।उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥
- 24पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् । ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥
- 25न वने न चैत्ररथसंश्रये ।कुतः पृथिव्यां योऽस्य कश्चित्समो मृगः ॥
- 26प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा ।शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः ॥
- 27पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् ।जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव ॥
- 28मसारगल्लर्कमुखः ।कस्य नामाभिरूपोऽसौ न मनो गः ॥
- 29कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयं प्रभो ।नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥
- 30किं पुन सीता बाला नारी न विस्मयेत् ।मांसहेतोरपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः ।घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥
- 31धनानि विचीयन्ते महावने ।धातवो विविधाश्चापि ॥
- 32। ॥
- 33अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् ।तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण ॥
- 34एतस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि ।उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह ॥
- 35न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी ।भवेदेतस्य सदृशी ति मे ॥
- 36एष चैव मृगः यश्च दिव्यो ।उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥
- 37। ॥
- 38एतेन हि मारीचेनाकृतात्मना ।वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुङ्गवाः ॥
- 39उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः ।निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः ॥
- 40। ॥
- 41स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद ।अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह ॥
- 42समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् । तु वातापिमिदमब्रवीत् ॥
- 43त्वयाविगण्य वातापे परिभूताः स्वतेजसा ।जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि ॥
- 44तदेतन्न भवेद्रक्षो वातापिरिव लक्ष्मण ।मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं ॥
- 45भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मां गतः ।इह त्वं भव सन्नद्धो यन्त्रितो मैथिलीम् ॥
- 46अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं ।अहमेनं ग्रहीष्याम्यपि वा मृगम् ॥
- 47यावद्गच्छामि मृगमानयितुं द्रुतम् ।पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि ॥
- 48ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति । ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥
- 49यावत्पृषतमेकेन निहन्म्यहम् ।हत्वैत चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥
- 50प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलींप्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥