Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fury of Rāma
Tap a verse for its meaning
- 1। ॥
- 2अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ।एवमुक्तस्तु लक्ष्मणः पुनरेव हि ॥
- 3। ॥
- 4। ॥
- 5न ह्यहं वेद तं देशं यत्र सा ।लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः ॥
- 6रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ।स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥
- 7भूतानि वधार्हेण हृतामिति ।न तां शशंसू रामाय तथा नदी ॥
- 8ततः भूतैः शंस चास्मै प्रियामिति ।न तु साऽभ्यवदत्सीतां पृष्टा रामेण ॥
- 9। ॥
- 10। ॥
- 11एषा गोदावरी किञ्चिन्न ।किन्नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ॥
- 12मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ।या मे वने वन्येन जीवतः ॥
- 13सर्वं व्यपनयेच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ।ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ॥
- 14मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ।मन्दाकिनीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ॥
- 15सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ।एते मृगा महावीर्या मामीक्षन्ते मुहुर्मुहुः ॥
- 16वक्तुकामा इव हि मे इङ्गितान्युपलक्षये ।तांस्तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो राघवः प्रत्युवाच ह ॥
- 17क्व सीतेति निरीक्षन् वै दृशा ।एवमुक्ता ते मृगाः सहसोत्थिताः ॥
- 18सर्वे दर्शयन्तो नभःस्थलम् । ह्रियमाणा सा दिशं यामन्वपद्यत ॥
- 19तेन मार्गेण धावन्तो निरीक्षन्ते नराधिपम् ।येन मार्गं च भूमिं च निरीक्षन्ते स्म ते मृगाः ॥
- 20पुनश्च मार्गमिच्छन्ति लक्ष्मणेनोपलक्षिताः ।तेषां वचनसर्वस्वं लक्षयामास चेङ्गितम् ॥
- 21उवाच लक्ष्मणो ज्येष्ठं भ्रातरमार्तवत् ।क्व सीतेति त्वया पृष्टा यथेमे सहसोत्थिताः ॥
- 22दर्शयन्ति क्षितिं चैव दक्षिणां च दिशं मृगाः ।साधु गच्छावहै देव दिशमेतां हि ॥
- 23यदि स्यादागमः कश्चिदार्या वा साऽथ लक्ष्यते ।बाढमित्येव प्रस्थितो दक्षिणां दिशम् ॥
- 24लक्ष्मणानुगतः वीक्षमाणो ।एवं सम्भाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ॥
- 25वसुन्धरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ।तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ॥
- 26उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः । तानीमानीह लक्ष्मण ॥
- 27पिनद्धानीह वैदेह्या मया दत्तानि ।मन्ये सूर्यश्च वायुश्च मेदिनी च यशस्विनी ॥
- 28पुष्पाणि प्रकुर्वन्तो मम प्रियम् ।एवमुक्त्वा महाबाहुं लक्ष्मणं ॥
- 29उवाच रामो गिरिं प्रस्रवणाकुलम् ।कच्चित् क्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥
- 30रामा रम्ये वनोद्देशे मया त्वया ।क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र क्षुद्रमृगं यथा ॥
- 31तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय ।यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥
- 32एवमुक्तस्तु रामेण पर्वतो मैथिलीं प्रति ।शंसन्निव ततः सीतां नादर्शयत ॥
- 33ततो राम उवाच च शिलोच्चयम् ।मम निर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ॥
- 34सन्ततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ।इमां वा सरितं चाद्य लक्ष्मण ॥
- 35यदि नाख्याति मे सीतामार्यां ।एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥
- 36ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ।त्रस्ताया रामकाङ्क्षिण्याः प्रधावन्त्या इतस्ततः ॥
- 37राक्षसेनानुवृत्ताया मैथिल्याश्च पदान्यथ ।स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ॥
- 38भग्नं धनुश्च तूणी च विकीर्णं बहुधा रथम् ।सम्भ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥
- 39पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः ।भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥
- 40तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः ।आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो ॥
- 41। ॥
- 42तस्या निमित्तं वैदेह्या द्वयो ।बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥
- 43मुक्तामणिमयं चेदं तपनीयविभूषितम् ।धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं मह ॥
- 44राक्षसानामिदं वत्स सुराणामथवाऽपि वा ।तरुणादित्यसङ्काशं ॥
- 45विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ।छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ॥
- 46भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सम्यङ्निपातितम् ।काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ॥
- 47भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ।दीप्तपावकसङ्काशो द्युतिमान् ॥
- 48अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य साङ्ग्रामिको ।रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ॥
- 49कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा । शरैः पूर्णौ विध्वस्तौ पश्य लक्ष्मण ॥
- 50प्रतोदाभीषुहस्तो वै कस्यायं सारथिर्हतः ।कस्येमौ शयाते निहतो युधि ॥
- 51सौम्य सोष्णीषमणिकुण्डलौ ।पदवी पुरुषस्यैषा व्यक्तं कस्यापि ॥
- 52। ॥
- 53हृता मृता वा सीता सा भक्षिता वा ।न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ॥
- 54। ॥
- 55कर्तारमपि लोकानां शूरं ।अज्ञानादवमन्येरन् सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥
- 56मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ।निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ॥
- 57मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ।अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ॥
- 58संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान् सूर्य इवोदितः ।संहृत्यैव गुणान् सर्वान् मम ॥
- 59नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।किन्नरा वा मनुष्या वा सुखं लक्ष्मण ॥
- 60ममास्त्रबाणसम्पूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ।निःसम्पातं करिष्यामि ह्यद्य ॥
- 61सन्निरुद्धग्रहणमावारित ।विप्रनष्टानलमरुसंवृतम् ॥
- 62। ॥
- 63त्रैलोक्यं तु करिष्यामि सम्युक्तं ।न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति यदीश्वराः ॥
- 64अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति ।नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥
- 65मम चापगुणोन्मुक्तै । मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ॥
- 66समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ।आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरासदैः ॥
- 67। ॥
- 68द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानामतिदूरातिगामिनाम् ।नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ॥
- 69भविष्यन्ति मम क्रोधात् त्रैलोक्ये ।देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ॥
- 70बहुधा न भविष्यन्ति बाणौघैः । लोकान् करिष्याम्यद्य सायकैः ॥
- 71हृतां मृतां वा न दास्यन्ति ममेश्वराः ।तथारूपां हि न दास्यन्ति यदि प्रियाम् ॥
- 72नाशयामि जगत्सर्वं त्रैलोक्यं ।इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो रामो निष्पीड्य कार्मुकम् ॥
- 73शरमादाय सन्दीप्तं घोरमाशीविषोपमम् ।सन्धाय धनुषि श्रीमान् रामः ॥
- 74युगान्ताग्निरिव क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ।यथा जरा यथा मृत्युर्यथा कालो यथा ॥
- 75नित्यं न सर्वभूतेषु लक्ष्मण ।तथाऽहं क्रोधसम्युक्तो न निवार्योऽस्मि सर्वथा ॥
- 76पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितांदिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।सदेवगन्धर्वमनुष्यपन्नगंजगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥