Vālmīki Rāmāyaṇa · The Lament at Lake Pampā
Tap a verse for its meaning
- 1स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥
- 2तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि ।स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥
- 3सौमित्रे शोभते ।फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः ॥
- 4सौमित्रे पश्य पम्पायाः शुभदर्शनम् ।यत्र राजन्ति द्रुमाः सशिखरा इव ॥
- 5मां तु शोकाभिसन्तप्तं माधवः पीडयन्निव ।भरतस्य च दुःखेन च ॥
- 6। ॥
- 7नलिनैरपि ह्यत्यर्थं शुभदर्शना ।सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला ॥
- 8अधिकं प्रतिभात्येतन्नीलपीतं तु ।द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥
- 9शिखराणि समन्ततः ।लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वतः ॥
- 10सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः ।गन्धवान् सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥
- 11पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां ।सृजतां तोयं तोयमुचामिव ॥
- 12च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥
- 13पतितैः पतमानैश्च पादपस्थैश्च ।कुसुमैः पश्य सौमित्रे समन्ततः ॥
- 14विक्षिपन् विविधाः शाखा नगानां ।मारुतश्चलितस्थानैः षट्पदैरनुगीयते ॥
- 15मत्तकोकिलसन्नादैर्नर्तयन्निव पादपान् । प्रगीत इव चानिलः ॥
- 16तेन विक्षिपतात्यर्थं पवनेन समन्ततः ।अमी संसक्तशाखाग्रा ग्रथिता इव पादपाः ॥
- 17स एष सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।गन्धमभ्यावहन् पुण्यं श्रमापनयनोऽनिलः ॥
- 18अमी पवनविक्षिप्ता विनदन्तीव पादपाः ।षट्पदैरनुकूजन्तो वनेषु ॥
- 19रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।संसक्तशिखराः शैला विराजन्ते ॥
- 20पुष्पसञ्छन्नशिखरा मारुतोत्क्षेपचञ्चला ।अमी प्रगीत इव ॥
- 21पुष्पिताग्रांस्तु पश्येमान् समन्ततः ।हाटकप्रतिसञ्छन्नान् नरान् पीताम्बरानिव ॥
- 22अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः ।सीतया शोकसन्दीपनो मम ॥
- 23मां हि शोकसमाक्रान्तं सन्तापयति मन्मथः ।हृष्टः प्रवदमानश्च मामाह्वयति ॥
- 24एष नत्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥
- 25श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया ।मामाहूय परमं प्रत्यनन्दत ॥
- 26एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः ।वृक्षगुल्मलताः पश्य ततस्ततः ॥
- 27विमिश्रा पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः । सौमित्रे मधुरस्वराः ॥
- 28तस्याः कूले प्रमुदिताः सङ्घशस्त्विह ।नात्यूहरुतविक्रन्दैः पुंस्कोकिलरुतैरपि ॥
- 29स्वनन्ति पादपाश्चेमे ममानङ्गप्रदीपनाः । षट्पदस्वननिःस्वनः ॥
- 30मां हि पल्लवताम्रार्चि प्रधक्ष्यति ।न हि तां सूक्ष्मपक्ष्माक्षीं सुकेशीं मृदुभाषिणीम् ॥
- 31अपश्यतो मे सौमित्रे ।अयं हि दयितस्तस्याः कालो ॥
- 32कोकिलाकुलसीमान्तो दयिताया ममानघ ।मन्मथायाससम्भूतो वसन्तगुणवर्धितः ॥
- 33अयं मां धक्ष्यति क्षिप्रं शोकाग्निर्न चिरादिव ।अपश्यतस्तां दयितां पश्यतो ॥
- 34ममायमात्मप्रभवो भूयस्त्वमुपयास्यति । शोकं वर्धयते मम ॥
- 35दृश्यमानो वसन्तश्च ।मां हि सा चिन्ताशोकबलात्कृतम् ॥
- 36सन्तापयति सौमित्रे ।अमी शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः ॥
- 37स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव ।शिखिनीभिः परिवृतास्त एते ॥
- 38मम मन्मथवर्धनाः ।पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ॥
- 39शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं ।तामेव मनसा रामां मयुरोऽप्युपधावति ॥
- 40वितत्य रुचिरौ पक्षौ ।मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ॥
- 41तस्मान्नृत्यति रम्येषु वनेषु सह ।मम त्वयं विना वासः सुदुःसहः ॥
- 42पश्य लक्ष्मण संरागं ।यदेषा शिखिनी कामाद्भर्तारं रमतेऽन्तिके ॥
- 43ममाप्येवं जातसम्भ्रमा ।मदनेनाभिवर्तेत यदि नापहृता भवेत् ॥
- 44पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि भवन्ति मे ।पुष्पभारसमृद्धानां वनानां ॥
- 45पुष्पाणि पादपानामतिश्रिया ।निष्फलानि महीं यान्ति समं ॥
- 46वदन्ति रावं शकुनाः सङ्घशः कलम् ।आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥
- 47वसन्तो यदि तत्रापि यत्र मे वसति प्रिया ।नूनं सीता साऽपि शोचत्यहं यथा ॥
- 48नूनं न तु वसन्तोऽयं देशं स्पृशति यत्र सा ।कथं ह्यसितपद्माक्षी मया विना ॥
- 49अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया ।किं करिष्यति सा तु परैः ॥
- 50पद्मपलाशाक्षी मृदुपूर्वाभिभाषिणी ।नूनं वसन्तमासाद्य ॥
- 51दृढं हि बुद्धिर्मम सम्प्रति वर्तते ।नालं वर्तयितुं सीता मद्विरहं गता ॥
- 52मयि भावस्तु वैदेह्यास्तत्त्वतो विनिवेशितः ।ममापि सीतायां सर्वथा विनिवेशितः ॥
- 53एष पुष्पवहो सुखस्पर्शो हिमावहः ।तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥
- 54सदा सुखमहं मन्ये यं पुरा सह सीतया । स विना सीतां शोकं वर्धयते मम ॥
- 55तां विना स विहङ्गो यः पक्षी प्रणदितस्तदा । प्रहृष्टमभिनर्दति ॥
- 56एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।पक्षी मां तु समीपमुपनेष्यति ॥
- 57शृणु सन्नादं वने ।पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥
- 58विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ । सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम् ॥
- 59कामिनामयमत्यन्तमशोकः ।स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः ॥
- 60अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते ।विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव ॥
- 61सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।किन्नरा नरशार्दूल विचरन्ति ततस्ततः ॥
- 62इमानि शुभगन्धीनि पश्य लक्ष्मण सर्वशः । प्रकाशन्ते जले ॥
- 63एषा पद्मनीलोत्पलायुता ।हंसकारण्डवाकीर्णा सौगन्धिकान्विता ॥
- 64जले तरुणसूर्याभैः । शोभते पम्पा समन्तादभिसंवृता ॥
- 65नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा । शोभते सलिलार्थिभिः ॥
- 66पवनाहितवेगाभिरूर्मिभि ।पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण ॥
- 67पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम् ।अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते ॥
- 68अहो वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम् ।स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम् ॥
- 69शक्यो धारयितुं कामो भवेदद्यागतो मया ।यदि भूयो वसन्तो मां न हन्या ॥
- 70यानि स्म सह भवन्ति मे ।तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना ॥
- 71दृष्ट्वा दृष्टिर्हि मन्यते ।सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥
- 72पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः ।निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥
- 73सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।पुष्पितां यष्टिं ॥
- 74अधिकं शैलराजोऽयं सुविभूषितः ।विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥
- 75गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः सम्प्रपुष्पितैः ।निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीप्ता इव ॥
- 76पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता । करवीराश्च पुष्पिताः ॥
- 77सिन्धुवाराश्च वासन्त्यश्च ।माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥
- 78चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला । नागवृक्षाः सुपुष्पिताः ॥
- 79नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिताः ।पद्मकाश्चोपशोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः ॥
- 80लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु ।अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च पूर्णकाः पारिभद्रकाः ॥
- 81चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ॥
- 82केतकोद्दालकाश्चैव शिंशुपा धवाः । किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरवकास्तथा ॥
- 83तिनिशा नक्तमालाश्च स्पन्दनास्तथा ।पुष्पितान् पुष्पिताग्राभि परिवेष्टितान् ॥
- 84पश्येह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून् । यथाऽऽसन्नान् द्रुमानिमान् ॥
- 85समनुवर्तन्ते मत्ता इव ।पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ॥
- 86वाति नैकरसास्वादः सम्मोदित इवानिलः ।केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा ॥
- 87केचि श्यामवर्णा इवाबभुः ।इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि ॥
- 88रागमत्तो कुसुमेष्ववलीयते ।निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति ॥
- 89मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ ।इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता ॥
- 90स्वयं निपतितैर्भूमिः ।विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ॥
- 91विकीर्णैः पीतरक्ता हि प्रस्तराः कृताः ।हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां ॥
- 92हि सङ्घर्षादिव पुष्पिताः ।आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाः षट्पदनादिताः ॥
- 93कुसुमोत्तंसविटपाः शोभन्ते बहु लक्ष्मण ।एष पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम् ॥
- 94रमते कान्ताया सार्धं काममुद्दीपयन्मम ।मन्दकिन्यास्तु यदिदं रूपमेव मनोहरम् ॥
- 95स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः ।यदि दृश्येत सा यदि चेह वसेमहि ॥
- 96स्पृहयेयं न नायोध्यायै रघूत्तम ।न ह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह ॥
- 97रमतो मे भवे न न्येषु वा भवेत् ।अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः ॥
- 98विना कान्तां चित्तमुन्मादयन्ति मे ।पश्य चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ॥
- 99चक्रवाकानुचरितां ।प्लवैः क्रौञ्चैश्च सम्पूर्णां वराहमृगसेविताम् ॥
- 100अधिकं शोभते विकूजद्भि ।दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ॥
- 101स्मृत्वा प्रियां ।पश्य सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान् ॥
- 102मां पुनर्मृगशाबाक्ष्या । मे चित्तं सञ्चरन्तस्ततस्ततः ॥
- 103अस्मिन् रम्ये हि ।पश्येयं यदि तां कान्तां ततः भवेन्मम ॥
- 104जीवेयं खलु मया सह ।सेवते यदि वैदेही पवनं सुखम् ॥
- 105पद्मसौगन्धिकवहं शिवं । लक्ष्मण सेवन्ते पम्पोपवन ॥
- 106श्यामा प्रिया विरहिता मया ।कथं धारयति प्राणान् ॥
- 107किं नु वक्ष्यामि राजानं धर्मज्ञं ।सीताया जनकं पृष्टः कुशलं ॥
- 108या मामनुगता मन्दं पित्रा वनम् ।सीता क्व नु सा वर्तते प्रिया ॥
- 109तया विहीनः कथं लक्ष्मण धारये ।या मामनुगता राज्याद्भ्रष्टं ॥
- 110तच्चार्वञ्चितपक्ष्माक्षं शुभमव्रणम् ।अपश्यतो मुखं तस्याः मनो मम ॥
- 111स्मितहास्यान्तरयुतं गुणवन्मधुरं हितम् ।वैदेह्या वाक्यमतुलं कदा श्रोष्यामि लक्ष्मण ॥
- 112प्राप्य दुःखं वने श्यामा सा मां ।नष्टदुःखेव हृष्टेव साध्वभ्यभाषत ॥
- 113किं नु वक्ष्यामि कौसल्यामयोध्यायां ।क्व सा स्नुषेति पृच्छन्तीं कथं चातिमनस्विनीम् ॥
- 114गच्छ लक्ष्मण पश्य त्वं भरतं ।न ह्यहं जीवितुं शक्त जनकात्मजाम् ॥
- 115इति रामं महात्मानं विलपन्तमनाथवत् ।उवाच लक्ष्मणो भ्राता वचनं युक्तमव्ययम् ॥
- 116राम भद्रं ते मा शुचः ।नेदृशानां मतिर्मन्दा भवत्यकलुषात्मनाम् ॥
- 117स्मृत्वा वियोगजं दुःखं त्यज स्नेहं प्रिये जने ।अतिस्नेहपरिष्वङ्गाद्वर्तिरार्द्राऽपि दह्यते ॥
- 118यदि गच्छति ततो ह्यधिकमेव वा ।सर्वथा रावणस्तावन्न भविष्यति ॥
- 119प्रवृत्तिर्लभ्यतां तावत्तस्य रक्षसः ।ततो हास्यति वा सीतां निधनं वा गमिष्यति ॥
- 120यदि यात्यदितेर्गर्भं रावणः सह सीतया ।तत्राप्येनं न चेद्दास्यति ॥
- 121स्वास्थ्यं भद्रं भजस्वार्य त्यज्यतां मतिः ।अर्थो हि नष्टकार्यार्थैर्नायत्नेनाधिगम्यते ॥
- 122बलवानार्य नास्त्युत्साहात्परं बलम् ।सोत्साहस्यास्ति लोकेऽस्मिन्न किञ्चिदपि ॥
- 123पुरुषा कर्मसु ।उत्साहमात्रमाश्रित्य सीतां ॥
- 124त्यज्यतां कामवृत्तत्वं शोकं संन्यस्य पृष्ठतः ।महात्मानं कृतात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥
- 125एवं सम्बोधितस्तत्र ।न्यस्य शोकं च मोहं च ततो धैर्यमुपागमत् ॥
- 126सोऽभ्यतिक्रामदव्यग्रस्तामचिन्त्यपराक्रमः ।रामः पम्पां सुरुचिरां रम्यपारिप्लवद्रुमाम् ॥
- 127सहसा महात्मासर्वं वनं निर्झरकन्दरांश्च । सह लक्ष्मणेनविचार्य दुःखोपहतः ॥
- 128तं गच्छन्तमव्यग्रमना महात्मा ।स लक्ष्मणो राघवमप्रमत्तोररक्ष धर्मेण बलेन चैव ॥
- 129तावृश्यमूकस्य समीपचारीचरन् ददर्शाद्भुतदर्शनीयौ ।शाखामृगाणामधिपस्तरस्वीवितत्रसे नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥
- 130स तौ महात्मा गजमन्दगामिशाखामृगस्तत्र चिरं चरन्तौ ।दृष्ट्वा विषादं परमं जगामचिन्तापरीतो ॥
- 131तमाश्रमं पुण्यसुखं शरण्यंसदैव शाखामृगसेवितान्तम् ।त्रस्ताश्च दृष्ट्वा हरयोऽभिजग्मुः राघवलक्ष्मणौ तौ ॥