Hanumān's Grief and Praise · Vālmīki Rāmāyaṇa

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां ।गुणाभिरामं रामं च पुन ॥

। ॥

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य ।यदि सीताऽपि दुःखार्ता कालो हि ॥

रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः ।नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी जलदागमे ॥

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।राघवोऽर्हति तं चेयमसितेक्षणा ॥

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव ।जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः । वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥

विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो ।वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां ।निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥

खरश्च सङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।दूषणश्च महातेजा रामेण ॥

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँ ॥

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा ।त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुया ॥

इयं सा धर्मशीलस्य महात्मनः ।सुता जनकराजस्य सीता ॥

उत्थिता क्षेत्रे ।पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य सम्युगेष्वनिवर्तिनः ।स्नुषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥

धर्मज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।इयं सा दयिता भार्या ॥

सर्वान्भोगान्परित्यज्य ।अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा ॥

सन्तुष्टा रता ।या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा ॥

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमर्हति राघवः ।रावणेन प्रमथितां पिपासितः ॥

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति ।राजा राज्या पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥

कामभोगैः परित्यक्ता हीना च ।धारयत्यात्मनो देहं ॥

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् । नूनं ॥

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि ।एषा तेन भूषणार्हा न शोभते ॥

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।धारयत्यात्मनो देहं ॥

इमामसितकेशान्तां ।सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥

पुष्करसन्निभाक्षीया रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिःसंरक्ष्यते सम्प्रति ॥

नष्टशोभाव्यसनपरम्परयातिपीड्यमाना ।सहचररहितेव जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाःशोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः । च मन्दरश्मि--रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्यसीतेयमित्येव ।संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षेबली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥