Vālmīki Rāmāyaṇa · The Brahmāstra and the Capture
Tap a verse for its meaning
- 1ततः स रक्षोऽधिपतिहनूमताऽक्षे निहते कुमारे ।मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पंसमादिदेशेन्द्रजितं सरोषात् ॥
- 2त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठःसुरासुराणामपि शोकदाता ।सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा ॥
- 3तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः ।न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥
- 4न कश्चित्त्रिषु लोकेषु सम्युगे नगतश्रमः ।भुजवीर्याभिगुप्तश्च चाभिरक्षितः ।देशकालविभागज्ञस्त्वमेव ॥
- 5न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणान तेऽस्त्यकार्यं ।न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु सङ्ग्रहेषु वैन वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते ॥
- 6ममानुरूपं च तेपराक्रमश्चास्त्रबलं च सम्युगे ।न त्वां समासाद्य रणावमर्देमनः श्रमं गच्छति ॥
- 7निहताः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च ॥
- 8बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ।न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ॥
- 9इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलंकपेः ।त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारंकुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥
- 10बलावमर्दस्त्वयि सन्निकृष्टेयथागते शाम्यति शान्तशत्रौ ।तथा समीक्ष्यात्मबलं परं चसमारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥
- 11न वीर सेना गणशोच्यवन्तिन वज्रमादाय विशालसारम् ।न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणंन चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥
- 12तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्य--क्स्वकर्मसाम्याद्धि ।स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्त्रवीर्यंव्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥
- 13न खल्वियं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम् ।इयं च मतिर्मता ॥
- 14नानाशस्त्रैश्च सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम ।अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥
- 15ततः पितुस्तद्वचनं निशम्यप्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।चकार भर्तारमदीनसत्त्वोरणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥
- 16ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित्प्रतिपूजितः ।यद्धोद्धतः सङ्ग्रामं प्रत्यपद्यत ॥
- 17श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।निर्जगाम समुद्र इव पर्वसु ॥
- 18स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै--र्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदंष्ट्रैः ।रथं समायुक्तमसङ्गवेगंसमारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥
- 19स शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः ।रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान्यत्र सोऽभवत् ॥
- 20स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत् ॥
- 21सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम ॥
- 22तस्मिंस्ततः सम्यति जातहर्षेरणाय निर्गच्छति ।दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु--र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥
- 23समागतास्तत्र तु नागयक्षामहर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घाविनेदुरुच्चैः ॥
- 24आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रिजितं कपिः ।विननाद महानादं ॥
- 25इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थित ।धनुर्विस्फारयामास ॥
- 26ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौमहाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।कपिश्च रक्षोऽधिपतेश्च पुत्रःसुरासुरेन्द्राविव ॥
- 27स तस्य वीरस्य धनुष्मतः सम्यति संमतस्य ।शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्ध--श्चचार मार्गे ॥
- 28ततः शरानायततीक्ष्णशल्या--न्सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।मुमोच वीरः सुनन्नता ॥
- 29स तस्य तत्स्यन्दननिःस्वनं चमृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्यनिशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥
- 30शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य ॥
- 31शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥
- 32तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ । चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥
- 33हनूमतो वेद न राक्षसोन्तरंन मारुतिस्तस्य महात्मनोन्तरम् ।परस्परं बभूवतुःसमेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥
- 34ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमानेशरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु ।जगाम चिन्तां महतीं महात्मा ॥
- 35ततो मतिं राक्षसराजसूनु--श्चकार तस्मिन्हरिवीरमुख्ये । तस्य कपेः समीक्ष्यकथं निगच्छेदिति ॥
- 36ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।सन्दधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ॥
- 37अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् । महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥
- 38तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात स ॥
- 39ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धंप्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः ।पितामहानुग्रहमात्मनश्चविचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥
- 40ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥
- 41न मेऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्तिविमोक्षणे प्रभावात् ।इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धोमयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥
- 42स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्यपितामहानुग्रहमात्मनश्च ।विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वापितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥
- 43अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।पितामहमहेन्द्राभ्यां निलेन च ॥
- 44ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महान्मे ।राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥
- 45स परवीरहन्तासमीक्ष्यकारी ।परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्यननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ॥
- 46ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥
- 47स रोचयामास परैश्च बन्धंप्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।कौतूहलान्मां यदि द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥
- 48स बद्धस्तेन विमुक्तोऽस्त्रेण ।अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥
- 49अथेन्द्रजित्तु द्रुमचीरबद्धंविचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तांनान्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥
- 50अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकंन राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्य--त्प्रवर्तते स्म सर्वे ॥
- 51क्तो नात्मानमवबुध्यत ।कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः ॥
- 52हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः ।समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स ॥
- 53अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्त--मस्त्रेण बद्धं ।व्यदर्शयत्तत्र महाबलं तंहरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥
- 54तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं ।राक्षसा राक्षसेन्द्राय न्यवेदयन् ॥
- 55कोऽयं कस्य कुतो वाऽत्र किं को व्यपाश्रयः ।इति राक्षसवीराणां तत्र सञ्जज्ञिरे कथाः ॥
- 56हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।राक्षसास्तत्र सङ्क्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥
- 57अतीत्य मार्गं सहसा महात्मास तत्र ।ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धा--न्गृहं महारत्नविभूषितं च ॥
- 58स ददर्श महातेजा कपिसत्तमम् ।रक्षोभि कृष्यमाणमितस्ततः ॥
- 59राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव ॥
- 60स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टि--र्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।अथोपविष्टान्कुलशीलवृद्धा--न्समादिशत्तं प्रति ॥
- 61यथाक्रमं तैः स कपिर्विपृष्टःकार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।निवेदयामास सकाशादहमागतोऽस्मि ॥