Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fall of Akṣa
Tap a verse for its meaning
- 1ञ्च स तु प्रमापिता--न्हनूमता सानुचरान्सवाहनान् ।समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखंकुमारमक्षं प्रसमैक्षताग्रतः ॥
- 2स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितःञ्चनचित्रकार्मुकः ।समुत्पपाताथ सदस्युदीरितोद्विजातिमुख्यैर्हविषेव ॥
- 3ततो महद्बालदिवाकरप्रभंप्रतप्तजाम्बूनदजालसन्ततम् ।रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवा--न्महाहरिं तं प्रति ॥
- 4ततसञ्चयार्जितंप्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् ।पताकिनं रत्नविभूषितध्वजंमनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥
- 5सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणंरविप्रभं व्योमचरं ।सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरंयथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥
- 6विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुनासहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा ।दिवाकराभं रथमास्थितस्ततःस निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥
- 7स पूरयन्खं च महीं च साचलांतुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः ।बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितंसमर्थमासीनमुपागमत्कपिम् ॥
- 8स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणोयुगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये ।अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रमःसमैक्षताक्षो ॥
- 9स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनःपराक्रमं चारिषु ।विचारयन्स्वं च बलं महाबलो सूर्य इवाभिवर्धते ॥
- 10स प्रसमीक्ष्य विक्रमंस्थिरं स्थितः सम्यति दुर्निवारणम् । हनुमन्तमाहवेप्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः ॥
- 11ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितंजितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् ।अवैक्षताक्षः स बाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥
- 12स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलःसमाससादाशुपराक्रमः कपिम् ।तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमःसुरासुराणामपि ॥
- 13ररास भूमिर्न तताप भानुमा--न्ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य सम्युगंननाद च द्यौरुदधिश्च ॥
- 14ततः स वीरः सुमुखान्पतत्रिणःविषानिवोरगान् ।समाधिसम्योगविमोक्षतत्त्ववि--च्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत् ॥
- 15स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैःक्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः । शरांशुमा--न्व्यरोचतादित्य इवांशुमालिकः ॥
- 16ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमःसमीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥
- 17स मन्दराग्रस्थ इवांशुमालिकोविवृद्धकोपो बलवीर्यसम्युतः ।कुमारमक्षं सबलं सवाहनंददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥
- 18ततः स बाणासनचित्रकार्मुकःशरप्रवर्षो युधि ।शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचलेबलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥
- 19ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमंविवृद्धतेजोबलवीर्यसम्युतम् ।कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य सम्युगे हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः ॥
- 20स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितःप्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।समाससादाप्रतिमं कपिं रणेगजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥
- 21स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै--श्चकार नादं घननादनिःस्वनः ।समुत्पपाताशु नभः स मारुति--र्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः ॥
- 22समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बलीस राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।रथी रथिश्रेष्ठतमः किरन् शरैःपयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥
- 23स तान् शरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयन्चचार वीरः पथि वायुसेविते ।शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन् सम्यति चण्डविक्रमः ॥
- 24तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखंखमास्तृणन्तं विशिखैः शरोत्तमैः ।अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषाजगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥
- 25ततः शरै कपिःकुमारवीर्येण महात्मना नदन् ।महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववि--द्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥
- 26अबालवद्बालदिवाकरप्रभःकरोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः मे मतिरत्र जायते ॥
- 27अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतःसमाहितश्चातिसहश्च सम्युगे ।असंशयं कर्मगुणोदयादयंसनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥
- 28समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः ।पराक्रमो ह्यस्य मनांसि सुरासुराणामपि शीघ्रगामिनः ॥
- 29न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितःपराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचतेन वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥
- 30इति प्रवेगं तु परस्य तर्कय--न्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।चकार वेगं तु महाबलस्तदामतिं च चक्रेऽस्य वधे महाकपिः ॥
- 31स तस्य तानष्टहयान्महाजवा--न्समाहितान्भारसहान्विवर्तने ।जघान वीरः पथि वायुसेविते पवनात्मजः कपिः ॥
- 32ततस्तलेनाभिहतो महारथःस तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः । परिमुक्तकूबरःपपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥
- 33स तं परित्यज्य महारथो रथंसकार्मुकः खमुत्पतन् ।तपोभियोगादृषिरुग्रवीर्यवा--न्विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥
- 34ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरेपतत्रिराजानिलसिद्धसेविते ।समेत्य तं क्रमेण जग्राह स पादयोर्दृढम् ॥
- 35स तं समाविध्य सहस्रशः कपि--र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः ।मुमोच वेगात्पितृतुल्यविक्रमोमहीतले सम्यति वानरोत्तमः ॥
- 36स भग्नबाहूरुकटीशिरोधरःक्षरन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः ।प्रभिन्नसन्धिः प्रविकीर्णबन्धनोहतः क्षितौ राक्षसः ।महाकपिर्भूमितले निपीड्य तंचकार रक्षोधिपतेर्महद्भयम् ॥
- 37महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैःसमेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ।सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै--र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥
- 38निहत्य तं वज्रिसुतोपमं रणेकुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् ।तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं काल इव प्रजाक्षये ॥