The Building of the Ocean Bridge · Vālmīki Rāmāyaṇa

अथोवाच सागरं दारुणं वचः ।अद्य त्वां शोषयिष्यामि सपातालं महार्णव ॥

शरनिर्दग्धतोयस्य परिशुष्कस्य ।मया शोषितसत्त्वस्य पांसुरुत्पद्यते महान् ॥

मविसृष्टेन शरवर्षेण सागर ।पारं तेऽद्य गमिष्यन्ति पद्भिरेव ॥

विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषं वाऽपि विक्रमम् । सन्तापं मत्तो नाम गमिष्यसि ॥

सम्योज्य ब्रह्मदण्डनिभं शरम् ।सम्योज्य धनुषि श्रेष्ठे विचकर्ष ॥

तस्मिन्विकृष्टे सहसा ।रोदसी सम्पफालेव पर्वताश्च चकम्पिरे ॥

तमश्च लोकमावव्रे दिशश्च न चकाशिरे ।परिचुक्षुभिरे चाशु सरितस्तथा ॥

तिर्यक्च सह नक्षत्रः सङ्गतौ ।भास्करांशुभिरादीप्तं च समावृतम् ॥

प्रचकाशे तदाकाशमुल्काशतविदीपितम् ।अन्तरिक्षाच्च निर्घाता निर्जग्मुरतुलस्वनाः ॥

पुस्फुरुश्च घना दिव्या दिवि मारुतपङ्क्तयः ।बभञ्ज च तदा जलदानुद्वहन्नपि ॥

अरुजंश्चैव शैलाग्रान् शिखराणि ।दिविस्पृशो सङ्गताः समहास्वनाः ॥

मुमुचुर्वैद्युतानग्नींस्ते महाशनयस्तदा ।यानि भूतानि दृश्यानि चक्रुशुश्चाशनेः समम् ॥

अदृश्यानि च भूतानि मुमुचुर्भैरवस्वनम् ।शिश्यरे चापि भूतानि सन्त्रस्तान्युद्विजन्ति च ॥

सम्प्रविव्यथिरे चापि न च पस्पन्दिरे भयात् ।सह भूतैः सनागः ॥

सहसाऽभूत्ततो वेगाद्भीमवेगो ।योजनं व्यतिचक्राम वेलामन्यत्र सम्प्लवात् ॥

तं तदा समतिक्रान्तं नातिचक्राम ।समुद्धतममित्रघ्नो रामो नदनदीपतिम् ॥

ततो मध्यात्समुद्रस्य स्वयमुत्थितः ।उदयन्हि महाशैलान्मेरोरिव दिवाकरः ॥

सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत ।स्निग्धसङ्काशो जाम्बूनदविभूषितः ॥

।सर्वपुष्पमयीं दिव्यां शिरसा धारयन्स्रजम् ॥

जातरूपमयैश्चैव तपनीयविभूषितैः ।आत्मजानां च रत्नानां भूषितो भूषणोत्तमैः ॥

धातुभिर्मण्डितः शैलो विविधै ।मध्यगतं तरलं पाण्डरप्रभम् ॥

विपुलेनोरसा बिभ्र ।आघूर्णित कालिकानिलसङ्कुलः ॥

प्रधानाभिरापगाभिः समावृतः ।सागरः समुपक्रम्य पूर्वमामन्त्र्य ॥

अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं ।पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च राघव ॥

सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गमाश्रिताः ।तत्स्वभावो ममाप्येष यदगाधोऽहमप्लवः ॥

विकारस्तु भवेद्गाध एतत्ते वेदयाम्यहम् ।न कामान्न च लोभाद्वा न भया ॥

ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथञ्चन ।विधास्ये येनापि विषहिष्ये ह्यहं तथा ॥

ग्राहा न प्रहरिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति ।हरीणां तरणे राम करिष्यामि यथा ॥

तमब्रवीत्तदा राम उद्यतो हि ।अमोघोऽयं कस्मिन्देशे निपात्यताम् ॥

रामस्य वचनं श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा महाशरम् ।महोदधिर्महातेजा वाक्यमब्रवीत् ॥

उत्तरेणावकाशोऽस्ति कश्चित्पुण्यतमो मम । इति ख्यातो लोके ख्यातो यथा भवान् ॥

उग्रदर्शनकर्माणो बहवस्तत्र । पापाः पिबन्ति सलिलं मम ॥

तैस्तु संस्पर्शनं प्राप्तैर्न सहे ।अमोघः क्रियतां राम तत्र तेषु ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सागरस्य स राघवः ।मुमोच तं शरं दीप्तं सागरदर्शनात् ॥

तेन तन्मरुकान्तारं पृथिव्यां खलु विश्रुतम् ।निपातितः शरो यत्र ॥

ननाद च तदा तत्र शल्यपीडिता ।तस्माद्व्रणमुखात्तोयमुत्पपात ॥

स बभूव तदा कूपो व्रण इत्यभिविश्रुतः ।सततं चोत्थितं तोयं समुद्रस्येव दृश्यते ॥

अवदारणशब्दश्च समपद्यत ।तस्मात्त त्वपः कुक्षिष्वशोषयत् ॥

विख्यातं त्रिषु लोकेषु मरुकान्तारमेव तत् ।शोषयित्वा ततः कुक्षिं रामो ॥

वरं तस्मै ददौ विद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।पशव्यश्चाल्परोगश्च फलमूलरसायुतः ॥

बहुस्नेहो सुगन्धि ।एवमेतैर्गुणैर्युक्तो बहुभिः सततं मरुः ॥

रामस्य वरदानाच्च शिवः पन्था बभूव ह ।तस्मिन्दग्धे तदा कुक्षौ समुद्रः ॥

राघवं सर्वशास्त्रज्ञमिदं वचनमब्रवीत् ।अयं सौम्य तनुजो विश्वकर्मणः ॥

पित्रा दत्तवरः श्रीमान्प्रतिमो विश्वकर्मणः ।एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि ॥

तमहं तथा ह्येष यथा पिता ।एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्तदा ॥

। ॥

पितुः सामर्थ्यमास्थाय तत्त्वमाह महोदधिः ।दण्ड एव वरो लोके पुरुषस्येति मे ॥

धिक् कृतज्ञेषु सान्त्वां दानमथापि वा ।अयं हि सागरो भीमः सेतुकर्मदिदृक्षया ॥

ददौ दण्डभयाद्गाधं राघवाय महोदधिः ।मम मातुर्वरो दत्तो विश्वकर्मणा ॥

मया तु सदृशः पुत्रस्तव देवि भविष्यति ।औरसस्तस्य पुत्रोऽहं सदृशो ॥

न चाप्यहमनुक्तो वै प्रब्रूयामात्मनो ॥

समर्थश्चाप्यहं सेतुं कर्तुं वै ।काममद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुङ्गवाः ॥

ततोऽतिसृष्टा रामेण सर्वतो ।अभिपेतुर्महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः ॥

ते नगान्नगसङ्काशाः ।बभञ्जुर्वानरास्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम् ॥

ते सालैश्चाश्वकर्णैश्च धवैर्वंशैश्च ।कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्तिमिशैरपि ॥

बिल्वैश्च सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन् ॥

समूलांश्च विमूलांश्च पादपा ।इन्द्रकेतूनिवोद्यम्य प्रजह्रुर्हरयस्तरून् ॥

तालान्दाडिमगुल्मांश्च भीतकान् ।वकुलान्खदिरान्निम्बान्समाजह्रुः समन्ततः ॥

हस्तिमात्रान्महाकायाः पाषाणांश्च महाबलाः ।पर्वतांश्च समुत्पाट्य यन्त्रैः परिवहन्ति च ॥

प्रक्षिप्यमाणैरचलैः सहसा जलमुद्धतम् ।समुत्पतितमाकाशमुपासर्पत्ततस्ततः ॥

समुद्रं क्षोभयामासुर्वानराश्च समन्ततः ।सूत्राण्यन्ये प्रगृह्णन्ति व्यायतं ॥

नलश्चक्रे महासेतुं मध्ये नदनदीपतेः ।स तथा क्रियते सेतुर्वानरैर्घोरकर्मभिः ॥

दण्डानन्ये प्रगृह्णन्ति विचिन्वन्ति तथा परे ।वानराः शतशस्तत्र ॥

पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैर्बबन्धिरे ।पुष्पिताग्रैश्च तरुभिः सेतुं बध्नन्ति वानराः ॥

पाषाणांश्च गिरिप्रख्यान्गिरीणां शिखराणि च ।दृश्यन्ते परिधावन्तो गृह्य ॥

शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां च निपात्यताम् ।बभूव तुमुलः शब्दस्तदा तस्मि ॥

कृतानि प्रथमेनाह्ना चतुर्दश ।प्रहृष्टैर्गजसङ्काशैस्त्वरमाणैः प्लवङ्गमैः ॥

द्वितीयेन तथा चाह्ना योजनानि तु ।कृतानि प्लवगैस्तूर्णं भीमकायैर्महाबलैः ॥

अह्ना तृतीयेन तथा योजनानि कृतानि तु ।त्वरमाणैर्महाकायैरेकविंशतिरेव च ॥

चतुर्थेन तथा चाह्ना द्वाविंशतिरथापि च ।योजनानि महावेगैः कृतानि त्वरितैस्तु तैः ॥

पञ्चमेन तथा चाह्ना प्लवगैः क्षिप्रकारिभिः ।योजनानि त्रयोविंश वै ॥

स वानरवरः श्रीमान्विश्वकर्मात्मजो बली ।बबन्ध सागरे सेतुं यथा चास्य पिता तथा ॥

स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये ।शुशुभे सुभगः श्रीमान् स्वातीपथ इवाम्बरे ॥

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च ।आगम्य गगने तस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।ददृशुर्देवगन्धर्वा नलसेतुं सुदुष्करम् ॥

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।तदचिन्त्यमसह्यं च अद्भुतं ॥

ददृशुः सर्वभूतानि सागरे ।तानिकोटिसहस्राणि वानराणां महौजसाम् ॥

बध्नन्तः सागरे सेतुं जग्मुः पारं महोदधेः ।विशालः श्रीमान्सुभूमिः सुसमाहितः ॥

अशोभत महासेतुः सीमन्त इव सागरे ।ततः पारे समुद्रस्य गदापाणिर्विभीषणः ॥

परेषामभिघातार्थमतिष्ठत्सचिवैः सह ।सुग्रीवस्तु ततः प्राह रामं ॥

हनुमन्तं त्वमारोह अङ्गदं चापि लक्ष्मणः ।अयं हि वीर सागरो मकरालयः ॥

युवामेतौ वानरौ तारयिष्यतः ।अग्रतस्तस्य सैन्यस्य श्रीमान्रामः सलक्ष्मणः ॥

जगाम धन्वी सुग्रीवेण समन्वितः ।अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतोऽन्ये प्लवङ्गमाः ॥

सलिले प्रपतन्त्यन्ये मार्गमन्ये न लेभिरे ।केचिद्वैहायसगताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ॥

घोषेण महता तस्य सिन्धोर्घोषं समुच्छ्रितम् ।भीममन्तर्दधे भीमा तरन्ती ॥

। ॥

तदद्भुतं दुष्करंसमीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः ।उपेत्य रामं सहसा महर्षिभिःसमभ्यषिञ्चन्सुशुभैर्जलैः पृथक् ॥

जयस्व शत्रू मेदिनींससागरां पालय शाश्वतीः समाः ।इतीव रामं नरदेवसत्कृतंशुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ॥