Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fall of Narāntaka
Tap a verse for its meaning
- 1। ॥
- 2एवमेव हतो नस्तातमध्यमः ।न तु सत्पुरुषा राज यथा भवान् ॥
- 3नूनं पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो ।स कस्मा इव शोचस्यात्मानमीदृशम् ॥
- 4स्ति ते कवचः सायको धनुः ।सहस्रखरसम्युक्तो रथो मेघस्वनो महान् ॥
- 5त्वयाऽसकृ विशस्ता ।स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि ॥
- 6कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणम् । ते शत्रून् पन्नगानिव ॥
- 7। ॥
- 8श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो ।पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते ॥
- 9। ॥
- 10ततोऽहमहमित्येव गर्जन्तो ।रावणस्य सुता ॥
- 11सर्वे सर्वे ।सर्वे सर्वे च रणदुर्जयाः ॥
- 12सर्वे सर्वे ।सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते ॥
- 13देवैरपि स सकिन्नरमहोरगैः ।सर्वे च विदुषो वीराः सर्वे ।सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा ॥
- 14स तैस्तदा सुतैर्वृतः ।रराज राजा मघवान्यथाऽमरैःवृतो महादानवदर्पनाशनैः ॥
- 15स पुत्रा भूषयित्वा च ।आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास सम्युगे ॥
- 16युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः ।रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास सम्युगे ॥
- 17तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं ।कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥
- 18सर्वौषधीभि समालभ्य महाबलाः ।निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाः षडेते ॥
- 19देवान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वो निर्जग्मुः ॥
- 20ततः ।ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः ॥
- 21सर्वायुधसमायुक्तं स्वलङ्कृतम् ।रराज सवितेवास्तमूर्धनि ॥
- 22। ॥
- 23त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज । शैलाग्रे सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ॥
- 24त्रिभिः शुशुभे त्रिशिराः स रथोत्तमे । शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥
- 25। ॥
- 26सुचक्राक्षं सुसम्युक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम् ।तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासि ॥
- 27स विराजता ।भूषणैश्च बभौ किरणैरिव भासयन् ॥
- 28। ॥
- 29। ॥
- 30गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः । तेजस्वी शिखिगतो यथा ॥
- 31देवान्तकः समादाय ।परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ॥
- 32महापार्श्वो महाकायो गदामादाय ।विरराज गदापाणिः सम्युगे ॥
- 33प्रतस्थिरे महात्मानो बलैरप्रतिमैर्वृताः ।सुरा इवामरावत्या बलैरप्रतिमैर्वृताः ॥
- 34ता ।अनुजग्मुर्महात्मानो राक्षसाः ॥
- 35। ॥
- 36प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामावलिः ।शारदाभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे ॥
- 37मरणं वापि शत्रूणां वा पराजयम् ।इति कृत्वा मतिं वीरा निर्जग्मुः सम्युगार्थिनः ॥
- 38जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि ।जगृहुश्चापि ते वीरा निर्यान्तो ॥
- 39क्ष्वेलितास्फोटनिनदैश्चचाल च ।रक्षसां सिंहनादैश्च पुस्फोटेव तदाऽम्बरम् ॥
- 40तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः ।ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम् ॥
- 41महात्मानो ददृशुर्नैरृतं बलम् ।हस्त्यश्वरथसम्बाधं ॥
- 42नीलजीमूतसङ्काशं ।दीप्तानलरविप्रख्यैः सर्वतो नैरृतैर्वृतम् ॥
- 43तद्दृष्ट्वा बलमायान्तं ।समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्महाबलाः ।अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्ति वानराः ॥
- 44ततः समुद्घुष्टरवं निशम्यरक्षोगणा ।अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रंमहाबला भीमतरं विनेदुः ॥
- 45। ॥
- 46केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः ।रक्षःसैन्येषु सङ्क्रुद्धाश्चेरु ॥
- 47द्रुमांश्च ह्य ।तद्युद्धमभवद्घोरं ॥
- 48ते पादपशिलाशैलैश्चक्रु ।बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो ॥
- 49नेदुश्च रणे वानरराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ॥
- 50सम्युगे क्रुद्धाः ।केचिरान्गजवाजिगतानपि ॥
- 51निजघ्नुः सहसाप्लुत्य यातुधानान् ।शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्च मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ॥
- 52चेरुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र ।राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः ॥
- 53शूलखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च ।अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः ॥
- 54रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः ।ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टै ॥
- 55वृता भूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।विकीर्णपर्वताकारै रक्षोभिररिमर्दनैः ॥
- 56आसी पूर्णा तदा ।आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशूलाश्च वानरैः ॥
- 57पुनरङ्गैस्तथा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम् ।वानरान्वानरैरेव जघ्नुस्ते ॥
- 58राक्षसान्राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि ।आक्षिप्य च शिलास्तेषां निजघ्नू राक्षसा हरीन् ॥
- 59तेषां चाच्छिद्य जघ्नू रक्षांसि वानराः ।निजघ्नुः शैलशूलास्त्रैर्बिभिदुश्च ॥
- 60नेदुश्च रणे वानरराक्षसाः ।छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः ॥
- 61रुधिरं प्रस्रुतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः ।रथेन च रथं चापि वारणेनैव ॥
- 62हयेन च हयं केचिन्निजघ्नुर्वानरा । सर्वे प्रगृहीतमनःशिलाः ॥
- 63हरयो राक्षसान्जघ्नुर्द्रुमैश्च ।तद्युद्धमभवद्घोरं ॥
- 64क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च ।राक्षसा वानरेन्द्राणां चिच्छिदुः पादपान् शिलाः ॥
- 65विकीर्णैः पर्वताग्रैश्च द्रुमैश्छिन्नैश्च ।हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाऽभवत् ॥
- 66ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाःसङ्ग्राममासाद्य भयं विमुच्य ।युद्धं तु सर्वे सह राक्षसैस्तैःनानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥
- 67। ॥
- 68ततो हयं मारुततुल्यवेगंआरुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य ।नरान्तको वानरराजसैन्यंमहार्णवं मीन इवाविवेश ॥
- 69स वानरान् सप्तशतानि वीरःप्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद ।एकक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्माजघान सैन्यं ॥
- 70। ॥
- 71। ॥
- 72यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः ।तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद ॥
- 73ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य सङ्ग्रामाग्रे नरान्तकः ।ददाह हरिसैन्यानि वनानीव ॥
- 74यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान् शैला ।तावत्प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः ॥
- 75दिक्षु सर्वासु बलवान्विचचार नरान्तकः । सर्वतो युद्धे यथाऽनिलः ॥
- 76न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं ।उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान्विव्याध ॥
- 77एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा ।भिन्नानि हरिसैन्यानि निपेतु ॥
- 78वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम् ।न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदु ॥
- 79। ॥
- 80ये तु पूर्वं महात्मानः पातिताः ।ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे ॥
- 81। ॥
- 82विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम् ।गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् ॥
- 83। ॥
- 84गच्छ त्वं राक्षसं वीरो योऽसौ तुरगमास्थितः ।क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं ॥
- 85स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्ततः ।अनीकाघानीकादिवांशुमान् ॥
- 86शैलसङ्घातसङ्काशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।रराजाङ्गदसन्नद्धः सधातुरिव ॥
- 87निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् ।नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ॥
- 88तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि ।अस्मिन्वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप ममोरसि ॥
- 89अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा नरान्तकः ।सन्दश्य दशनैरोष्ठं विनिश्वस्य ।अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः ॥
- 90प्रासं समाविध्य तदाऽङ्गदायसमुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसि बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ॥
- 91तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं ।तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रःतुरङ्गमं तस्य जघान मूर्ध्नि ॥
- 92निमग्नतालुः स्फुटिताक्षितारोनिष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।स तस्य वाजी निपपात भूमौ ॥
- 93नरान्तकः हतं तुरङ्गं पतितं निरीक्ष्य ।स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावोजघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ॥
- 94अथाङ्गदो तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम् ।मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापिसञ्ज्ञां समासाद्य विसिष्मिये च ॥
- 95। ॥
- 96स मुष्टिनिष्पष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमच्छोणितदिग्धगात्रः ।नरान्तको भूमितले पपातयथाऽचलो वज्रनिपातभग्नः ॥
- 97अथान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानांवनौकसां चैव ।बभूव तस्मिन्निहतेऽग्र्यवीरेनरान्तके सङ्ख्ये ॥
- 98अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणंसुदुष्करं तत्कृतवान्हि ।विसिष्मिये सोऽप्यतिवीर्यविक्रमःपुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥