Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fall of the Four Chieftains
Tap a verse for its meaning
- 1। ॥
- 2आरूढो मेघसङ्काशं वारणेन्द्रं महोदरः ।वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान् ॥
- 3भ्रातृव्यसनसन्तप्तस्तथा देवान्तको बली ।आदाय परिघं दीप्तमङ्गदं समभिद्रवत् ॥
- 4रथमादित्यसङ्काशं युक्तं परमवाजिभिः ।आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्ययात् ॥
- 5स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैरृतेन्द्रैरभिद्रुतः ।वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः ॥
- 6। ॥
- 7त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः ।स वृक्षं कृत्तमालोक्य तदाऽङ्गदः ॥
- 8स ववर्ष ततो वृक्षान् शैलांश्च ।तान्प्रचिच्छेद सङ्क्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ॥
- 9परिघाग्रेण तान्वृक्षान्बभञ्ज च ।त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः ॥
- 10गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः ।जघानोरसि सङ्क्रुद्धस्तोमरै ॥
- 11देवान्तकश्च सङ्क्रुद्धः तदाऽङ्गदम् ।उपगम्याभिहत्याशु वेगवान् ॥
- 12स त्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगपत्समभिद्रुतः । महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥
- 13स वेगवान्महावेगं कृत्वा परमदुर्जयः । भृशमुत्पत्य जघानास्य ॥
- 14तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य सम्युगे ।पेततु तस्य स वारणः ॥
- 15विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः ।देवान्तकमभिप्लुत्य ताडयामास सम्युगे ॥
- 16स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धूत इव द्रुमः ।लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥
- 17महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली ।आविध्य परिघं घोरमाजघान तदाऽङ्गदम् ॥
- 18परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा । पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह ॥
- 19तमुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ऽभिजघान ह ॥
- 20ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैरृतपुङ्गवैः ।हनुमानपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ॥
- 21ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा ।तद्रावणसुतो धीमान्बिभेद निशितैः शरैः ॥
- 22। ॥
- 23ततो जृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तकस्तदा ।परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे ॥
- 24तमापतन्तमुत्प्लुत्य हनुमान्मारुतात्मजः ।आजघान तदा मूर्ध्नि ॥
- 25शिरसि प्रहरन्वीरस्तदा वायुसुतो बली ।कम्पयच्चैव राक्षसान्स महाकपिः ॥
- 26स विकीर्णमूर्धानिर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः ।देवान्तको राक्षसराजसूनुःगतासुरुर्व्यां सहसा पपात ॥
- 27तस्मिन्हते राक्षसयोधमुख्येमहाबले सम्यति ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रंववर्ष नीलोरसि ॥
- 28महोदरस्तु सङ्क्रुद्धः कुञ्जरं पर्वतोपमम् ।भूयः समधिरुह्याशु मन्दरं रश्मिमानिव ॥
- 29ततो बाणमयं वर्षं नीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौ वर्षं तडिच्चक्रचापवानिव ॥
- 30ततः शरौघैरभिवर्ष्यमाणोविभिन्नगात्रः ।नीलो बभूवाथ निसृष्टगात्रोविष्टम्भितस्तेन महाबलेन ॥
- 31ततस्तु नीलः शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम् ।ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगोमहोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ॥
- 32ततः स महोदरस्तेन महाद्विपेन ।विपोथितो भूमितले गतासुःपपात वज्राभिहतो यथाद्रिः ॥
- 33पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे ।हनुमन्तं च सङ्क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥
- 34स वायुसूनुः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः ।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली ॥
- 35तद्व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं महाकपिः ।विससर्ज रणे तस्मिन्रावणस्य सुतं प्रति ॥
- 36तमापतन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान् ।त्रिशिरा निशितैर्बाणैश्चिच्छेद च च ॥
- 37ततो हयांस्त्रिशिरसस्तदा ।विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव ॥
- 38अथ शक्तिं समादाय न्तकः ।चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः ॥
- 39दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसङ्गताम् ।गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च ॥
- 40तां दृष्ट्वा घोरसङ्काशां शक्तिं भग्नां हनूमता ।प्रहृष्टा वानरगणा विनेदु ॥
- 41ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः ।निजघान तदा व्यूढे वायुपुत्रस्य ॥
- 42खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान्मारुतात्मजः ।आजघान त्रिशिरसं रसि वीर्यवान् ॥
- 43स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्तायुधो भुवि ।निपपात महातेजास्त्रिशिरा ॥
- 44स तस्य पततः खड्गं महाकपिः ।ननाद गिरिसङ्काशर्वनैरृतान् ॥
- 45। ॥
- 46तेन सञ्चुकोप महाकपिः ।कुपितश्च निजग्राह राक्षसर्षभम् ॥
- 47स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेनकिरीटजुष्टानि सकुण्डलानि ।क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतोऽनिलस्यत्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ॥
- 48तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां मुक्तानि यथाऽर्कमार्गात् ॥
- 49तस्मिन्हते देवरिपौ त्रिशीर्षेहनूमता ।नेदुः प्लवङ्गाः रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥
- 50हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् ।हतौ प्रेक्ष्य ॥
- 51चुकोप परमामर्षी मत्तो राक्षसपुङ्गवः ।जग्राहार्चिष्मतीं घोरां गदां सर्वायसीं शुभाम् ॥
- 52परिक्षिप्तां मांसशोणित ।विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम् ॥
- 53सम्प्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्याविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौम ॥
- 54गदामादाय सङ्क्रुद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः ।हरीन्समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥
- 55अथर्षभः समुत्पत्य वानरो ।मत्तानीकमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ॥
- 56तं पुरस्तात्स्थितं दृष्ट्वा वानरं ।आजघानोरसि क्रुद्धो गदया ॥
- 57। ॥
- 58स सम्प्राप्य चिरात्सञ्ज्ञामृषभो वानरर्षभः ।अभिदुद्राव वेगेन गदां तस्य ॥
- 59गृहीत्वा तां गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः ।मत्तानीकं महात्मानं जघान ॥
- 60स स्वया गदया भग्नो ।निपपात ततो मत्तो वज्राहत इवाचलः ॥
- 61विशीर्णनयने भूमौ गतायुषि ।पतिते राक्षसे तस्मिन्विद्रुतं राक्षसं बलम् ॥
- 62तस्मिन्हते भ्रातरि रावणस्यतन्नैरृतानां बलमर्णवाभम् ।त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थंदुद्राव भिन्नार्णवसन्निकाशम् ॥