Vālmīki Rāmāyaṇa · The Fall of Atikāya
Tap a verse for its meaning
- 1स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं ।भ्रातॄंश्च निहतान्दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥
- 2चापि सन्दृश्य समरे सन्निषूदितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ॥
- 3चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशो ॥
- 4स भास्करसहस्रस्य सङ्घातमिव ।रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥
- 5स विस्फार्य महच्चापं मृष्टकुण्डलः ।नाम विश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ॥
- 6। ॥
- 7ते दृष्ट्वा देहमाहात्म्यं कुम्भकर्णोऽयमुत्थितः ।भयार्ता वानराः सर्वे संश्रयन्ते परस्परम् ॥
- 8ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णो ।भयाद्वानरयूथास्ते ततस्ततः ॥
- 9तेऽतिकायं समासाद्य वानरा ।शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥
- 10। ॥
- 11स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु ।वानरान्सान्त्वयित्वाऽथ विभीषणमुवाच ह ॥
- 12कोऽसौ पर्वतसङ्काशो धनुष्मा ।युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्थितः ॥
- 13य एष निशितैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः ।अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव ॥
- 14कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽतिविराजते ।आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव ॥
- 15धनूंषि चास्य हेमपृष्ठानि सर्वशः ।शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रचाप इवाम्बरम् ॥
- 16क एष रक्षःशार्दूलो रणभूमिं विराजयन् ।अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यतेजसा ॥
- 17भिविराजते ।सूर्यरश्मिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥
- 18त्रिणतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ॥
- 19। ॥
- 20विंशतिर्दश चाष्टौ च तूण्योऽस्य रथमास्थिताः ।कार्मुकानि च भीमानि ज्याश्च ॥
- 21द्वौ च रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभितौ । व्यक्तहस्तदशायतौ ॥
- 22रक्तकण्ठगुणो धीरो ।कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥
- 23काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते ।शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां ॥
- 24कुण्डलाभ्यां तु यस्यैतद्भाति वक्त्रं शुभेक्षणम् ।पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णं बिम्बमिवैन्दवम् ॥
- 25मे महाबाहो त्वमेनं ।यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ॥
- 26स पृष्टो रामेणामिततेजसा । महातेजा राघवाय विभीषणः ॥
- 27दशग्रीवो महातेजा राजा ।भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः ॥
- 28तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रो रावणप्रतिमो रणे । सर्वास्त्रविदुषां वरः ॥
- 29अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे ।भेदे च दाने च नये च सम्मतः ॥
- 30यस्य बाहू समाश्रित्य लङ्का वसति निर्भया ।तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ॥
- 31एतेनाराधितो ब्रह्मा भावितात्मना । चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ॥
- 32सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै ।एतच्च कवचं दिव्यं रथश्चैषोऽर्कभास्वरः ॥
- 33। ॥
- 34। ॥
- 35एषोऽतिकायो बलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्य सुतो धीमा ॥
- 36तदस्मिन्क्रियतां यत्नः क्षिप्रं ।पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति ॥
- 37ततोऽतिकायो बलवान्प्रविश्य । धनुर्ननाद च पुनः पुनः ॥
- 38तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् ।अभिपेतुर्महात्मानो ये प्रधाना ॥
- 39कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च ।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत्समभिद्रवन् ॥
- 40तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः ।अतिकायो महाते वरः ॥
- 41तांश्चैव सर्वान्स हरीन् शरैः सर्वायसैर्बली ।विव्याधाभिमुखः सङ्ख्ये भीमकायो ॥
- 42तेऽर्दिता भग्नगात्राः ।न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे ॥
- 43तत्सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः ।मृगयूथमिव क्रुद्धो हरि ॥
- 44स राक्षसेन्द्रो हरिसैन्यमध्येनायुध्यमानं निजघान कञ्चित् ।उपेत्य रामं सधनुः कलापीसगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ॥
- 45रथे स्थितोऽहं शरचापपाणिःन कञ्चन योधयामि ।यश्चास्ति कश्चिद्व्यवसाययुक्तोददातु मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धम् ॥
- 46। ॥
- 47। ॥
- 48पूरयन्स महीं शैलानाकाशं सागरं दिशः ।ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन्रजनीचरान् ॥
- 49श्रुत्वा प्रतिभयं तदा ।विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥
- 50। ॥
- 51। ॥
- 52न हि मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणां ।सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ॥
- 53सुखप्रसुप्तं कालाग्निं निबोधयितुमिच्छसि ।न्यस्य चापं निवर्तस्व मा प्राणान्जहि मद्गतः ॥
- 54। ॥
- 55पश्य मे निशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥
- 56एष ते सर्पसङ्काशो बाणः पास्यति शोणितम् ।मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ।इत्येवमुक्त्वा शरं धनुषि सन्दधे ॥
- 57श्रुत्वाऽतिकायस्य वचः सरोषंसगर्वितं सम्यति ।स सञ्चुकोपातिबलो उवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥
- 58न वाक्यमात्रेण भवान्प्रधानोन कत्थनात्सत्पुरुषा भवन्ति ।मयि स्थिते बाणपाणौनिदर्शय स्वात्मबलं ॥
- 59सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥
- 60। ॥
- 61। ॥
- 62। ॥
- 63बालोऽयमिति विज्ञाय न माऽवज्ञातुमर्हसि ।बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि सम्युगे ॥
- 64बालेन क्रान्तास्त्रिभिः क्रमैः ।इत्येवमुक्त्वा सङ्क्रुद्धः शरान्धनुषि सन्दधे ॥
- 65लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा ।अतिकायः बाणं चोत्तममाददे ॥
- 66ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या ।गुह्यकाश्च महात्मानस्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥
- 67ततोऽतिकायः कुपित सायकम् ।लक्ष्मणस्य प्रचिक्षेप चाम्बरम् ॥
- 68तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम् । चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥
- 69। ॥
- 70तान् शरान्सम्प्रचिक्षेप लक्ष्मणाय ।तानप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद ॥
- 71पञ्चभिः पञ्च चिच्छेद ।स तान् छित्त्वा शरैस्तीक्ष्णैर्लक्ष्मणः ।आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥
- 72तमादाय धनुः श्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः । च वेगेन विससर्ज च ॥
- 73पूर्णायतविसृष्टेन शरेण ।ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ॥
- 74स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः ।ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाचले ॥
- 75राक्षसः च लक्ष्मणेषुप्रपीडितः ।रुद्रबाणहतं घोरं यथा त्रिपुरगोपुरम् ॥
- 76चिन्तयामास चाश्वस्य विमृश्य च महाबलः ।साधु श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥
- 77विधायैवं विनम्यास्यं नियम्य च भुजावुभौ ।स रथोपस्थमास्थाय रथेन ह ॥
- 78एकं त्रीन्पञ्च सप्तेति सायका ।आददे सन्दधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥
- 79ते बाणाः कालसङ्काशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः ।हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ॥
- 80ततस्तान्राक्षसोत्सृष्टान् शरौघा । प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ॥
- 81तान् शरान्युधि सम्प्रेक्ष्य निकृत्ता ।चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम् ॥
- 82स सन्धाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत् ।ततः सौमित्रिमायान्तमाजघान ॥
- 83। ॥
- 84स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा ।जग्राह च शरं तीक्ष्णमस्त्रेणापि च सन्दधे ॥
- 85तदास्त्रेण योजयामास सायकम् ।स तदा बाणो धनुष्यस्य महात्मनः ॥
- 86अतिकायोऽपि तेजस्वी सौरमस्त्रं समादधे ।तेन बाणं भुजङ्गाभं हेमपुङ्खमयोजयत् ॥
- 87तदस्त्रं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम् ।अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः ॥
- 88आग्नेयेनाभिसम्युक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः ।उत्ससर्ज तदा बाणं दीप्तं ॥
- 89तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव ॥
- 90तावन्योन्यं पेततुः ।निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ ॥
- 91ततोऽतिकायः सङ्क्रुद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।तत्प्रचिच्छेद सौमित्रिरस्त्रेणैन्द्रेण वीर्यवान् ॥
- 92ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा रुषितो रावणात्मजः । सङ्क्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥
- 93ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः । तदस्त्रेण स लक्ष्मणः ॥
- 94अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव ।अभ्यवर्षत्सुसङ्क्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम् ॥
- 95तेऽतिकायं समासाद्य कवचे । सहसा पेतुर्बाणा महीतले ॥
- 96तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा ।अभ्यवर्षन्महेषूणां सहस्रेण महायशाः ॥
- 97स वृष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः । सङ्ख्ये राक्षसो नैव ॥
- 98। ॥
- 99ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्यकवचावृतः । भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा ।अवध्य एष हन्येषामस्त्राणां कवची बली ॥
- 100ततस्तु वायोर्वचनं निशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।समाददे बाणममोघवेगंतद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियोज्य ॥
- 101तस्मिन्महास्त्रे तु नियुज्यमाने शिताग्रे ।दिशश्च चन्द्रार्कमहाग्रहाश्चनभश्च तत्रास चोर्वी ॥
- 102। ॥
- 103तं लक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तं ।सुवर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खंतदाऽतिकायः समरे ददर्श ॥
- 104तं प्रेक्षमाणः सहसाऽतिकायोजघान बाणैर्निशितैरनेकैः ।स सायकस्तस्य तदातिकायस्य जगाम ॥
- 105तमागतं प्रेक्ष्य तदाऽतिकायोबाणं ।जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैःशूलैर्हुलैश्चात्यविपन्नचेताः ॥
- 106तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।प्रगृह्य तस्यैव किरीटजुष्टंततोऽतिकायस्य ॥
- 107। ॥
- 108तं तु भूमौ निपततं दृष्ट्वा ।बभूवुर्व्यथिताः सर्वे ॥
- 109ते विषण्णमुखा दीनाः प्रहारजनितश्रमाः ।विनेदुरुच्चैर्बहवः सहसा विस्वरैःस्वरैः ॥
- 110ततस्ते त्वरितं याता निशाचराः । भीता द्रवन्तो नायके हते ॥
- 111प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानराःप्रबुद्धपद्मप्रतिमाननास्तदा ।अपूजयँल्लक्ष्मणमिष्टभागिनंहते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥
- 112अतिबलमतिकायमभ्रकल्पंयुधि विनिपात्य स लक्ष्मणः प्रहृष्टः ।त्वरितमथ तदा स रामपार्श्वंकपिनिवहैश्च सुपूजितो जगाम ॥