Vālmīki Rāmāyaṇa · Mandodarī's Lament and the Rites for Rāvaṇa
Tap a verse for its meaning
- 1तासां विलपमानानां तथा ।ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ॥
- 2। ॥
- 3ननु नाम महाभाग तव ।क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि ॥
- 4ऋषयश्च महीदेवा गन्धर्वाश्च यशस्विनः ।ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः ॥
- 5। ॥
- 6कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम् ।अविषह्यं जघान त्वां मानुषो ॥
- 7मानुषाणामविषये चरतः ।विनाशस्तव रामेण नोपपद्यते ॥
- 8न चैतत्कर्म रामस्य श्रद्दधामि ।सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम् ॥
- 9यदैव च राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।खरस्तव हतो भ्राता तदैवासौ ॥
- 10। ॥
- 11यदैव वानरैर्घोरैर्बद्धः सेतुर्महार्णवे ।तदैव हृदयेनाहं शङ्के रामममानुषम् ॥
- 12अथवा रामरूपेण स्वयमागतः ।मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥
- 13अथवा त्वं धर्षितोऽसि ।वासवस्य कुतः शक्तिस्त्वां द्रष्टुमपि सम्युगे ॥
- 14व्यक्तमेष महायोगी ।अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान् ॥
- 15तमसः परमो धाता ।श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः ॥
- 16मानुषं वपुरास्थाय ।सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः ॥
- 17साक्षाल्लोकानां ।सराक्षसपरीवारं हतवांस्त्वां महाद्युतिः ॥
- 18पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया ।स्मरद्भिरिव तद्वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः ॥
- 19क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया ।उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता ॥
- 20अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुङ्गव । विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च ॥
- 21विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते ।सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम् ॥
- 22वसुधायाश्च वसुधां श्रियः श्रीं भर्तृवत्सलाम् ।सीतां सर्वानवद्याङ्गीमरण्ये विजने शुभाम् ॥
- 23आनयित्वा तु तां दीनां ऽऽत्मस्वदूषण ।अप्राप्य चैव तं कामं सङ्गमे कृतम् ॥
- 24पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि मे प्रभो ।तदैव यन्न दग्धस्त्वं धर्षयंस्तनुमध्यमाम् ॥
- 25देवा बिभ्यति ते सर्वे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ।अवश्यमेव लभते फलं कर्मणः ॥
- 26घोरं पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः ।शुभकृच्छुभमाप्नोति पमश्नुते ॥
- 27सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम् ।सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः ॥
- 28अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु बुध्यसे ।न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली ॥
- 29मयाऽधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान्न बुध्यसे ।सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति ॥
- 30तव तावदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।सीतानिमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः ॥
- 31। ॥
- 32मन्दरे तथा चैत्ररथे वने ।देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया ॥
- 33नुरूपेण या याम्यतुलया ।पश्यन्ती विविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ॥
- 34भ्रंशिता कामभोगेभ्यः साऽस्मि वधात्तव ।सैवान्येवास्मि संवृत्ता धिग्राज्ञां ॥
- 35हा राजन्सुकुमारं ते सुत्वक्समुन्नसम् ।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ॥
- 36किरीटकूटोज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलम् ।मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा य ॥
- 37विविधस्रग्धरं चारु वल्गुस्मितकथं शुभम् ।तदेवाद्य तवेदं हि वक्त्रं न भ्राजते ॥
- 38रामसायकनिर्भिन्नं सिक्तं ।विशीर्णमेदोमस्तिष्कं रूक्षं स्यन्दनरेणुभिः ॥
- 39हा पश्चिमा मे सम्प्राप्ता दशा ।या मयाऽऽसीन्न सम्बुद्धा कदाचिदपि ॥
- 40पिता दानवराजो मे भर्ता मे ।पुत्रो मे शक्तनिर्जेता इत्येवं गर्विता भृशम् ॥
- 41दृप्तारिमर्दनाः प्रख्यातबलपौरुषाः ।अकुतश्चिद्भया नाथा ममेत्यासीन्मतिर्दृढा ॥
- 42तेषामेवंप्रभावानां युष्माकं ।कथं भयमसम्बुद्धं ॥
- 43स्निग्धेन्द्रनीलनीलं तु प्रांशुशैलोपमं महत् ।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्तादामस्रगुज्ज्वलम् ॥
- 44कान्तं विहारेष्वधिकं दीप्तं सङ्ग्रामभूमिषु ।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिव ॥
- 45तदेवाद्य शरीरं ते तीक्ष्णैर्नैकैः शरैश्चितम् ।पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते ॥
- 46शललैर्यद्वद्बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।स्वर्पितै भृशं सञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ॥
- 47निपतितं राजन् श्यावं रुधिरसच्छवि ।वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः ॥
- 48हा सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः ।त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः ॥
- 49त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत् ।जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शङ्करस्य च ॥
- 50दृप्तानां निगृहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ॥
- 51दृप्तवाक्यानां वक्तारं ।स्वयूथभृत्यवर्गाणां गोप्तारं भीमकर्मणाम् ॥
- 52हन्तारं यक्षाणां च सहस्रशः ।निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमीश्वरम् ॥
- 53नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च । मायास्रष्टारमाहवे ॥
- 54देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः ।शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ॥
- 55गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम् ।अस्माकं कामभोगानां दातारं ॥
- 56एवंप्रभावं भर्तारं दृष्ट्वा रामेण पातितम् ।स्थिराऽस्मि या देहमिमं धारयामि ॥
- 57शयनेषु महार्हेषु शयित्वा ।इह कस्मात् प्रसुप्तोऽसि धरण्यां ॥
- 58यदा मे शस्तो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।तदास्म्यभिहता तीव्रमद्य त्वस्मि ॥
- 59नाहं बन्धुजनैर्हीना हीना तु त्वया ।विहीना कामभोगैश्च शोचिष्ये ॥
- 60प्रपन्नो दीर्घमध्वानं राजन्नद्यासि ।नय मामपि दुःखार्तां न जीविष्ये त्वया विना ॥
- 61कस्मात्त्वं मां विहायेह गन्तुमिच्छसि ।दीनां विलपितैर्मन्दां किं वा मां नाभिभाषसे ॥
- 62दृष्ट्वा न खल्वसि क्रुद्धो मामिहानवकुण्ठिताम् ।निर्गतां नगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतां ॥
- 63पश्येष्टदार दारांस्ते ।बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथं दृष्ट्वा न कुप्यसि ॥
- 64अयं क्रीडासहायस्ते नाथ जनः ।न चैनमाश्वासयसे किं वा न बहुमन्यसे ॥
- 65यास्त्वया राजन्कृता नैकाः कुलस्त्रियः । धर्मपरा गुरुशुश्रूषणे रताः ॥
- 66ताभिः शप्तः परवशं गतः ।त्वया विप्रकृताभिर्यत्तदा शप्तं तदागतम् ॥
- 67सत्य एवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप ।पतिव्रतानां नाकस्मात्पतन्त्यश्रूणि भूतले ॥
- 68कथं च नाम ते राजँल्लोकानाक्रम्य तेजसा ।नारीचौर्यमिदं क्षुद्रं कृतं ॥
- 69अपनीयाश्रमाद्रामं यन्मृगच्छद्मना त्वया ।आनीता रामपत्नी सा तत्ते ॥
- 70च न ते युद्धे कदाचित्संस्मराम्यहम् ।तत्तु भाग्यविपर्यासान्नूनं ते पक्वलक्षणम् ॥
- 71अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः ।मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा चायतम् ॥
- 72महाभागो देवरो मे यदब्रवीत् ।सोऽयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः ॥
- 73व्यसनेन प्रसङ्गिना ।निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थः सोऽयं मूलहरो महान् ॥
- 74। ॥
- 75। ॥
- 76आत्मानमनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिता ।सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया ॥
- 77भ्रातॄणां चापि कार्त्स्न्येन हितमुक्तं त्वयाऽनघ ।हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ॥
- 78भिहितं न कृतं या ।मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तदा ॥
- 79न श्रुतं तस्येदं फलमीदृशम् । पीताम्बर शुभाङ्गद ॥
- 80स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे ।प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ॥
- 81महावीर्यस्य दक्षस्य सम्युगेष्वपलायिनः ।यातुधानस्य किं च मां नाभ्युदीक्षसे ॥
- 82उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे प्राप्ते नवे ।अद्य वै निर्भया लङ्कां प्रविष्टाः ॥
- 83। ॥
- 84। ॥
- 85प्रियामिवोपगुह्य त्वं शेषे समरमेदिनीम् । कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम् ॥
- 86धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा ।त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते ॥
- 87इत्येवं विलपन्त्येव ।स्नेहावस्कन्नहृदया देवी मोहमुपागमत् ॥
- 88कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि ।सन्ध्याऽनुरक्ते जलदे दीप्ता ॥
- 89तथागतां समुत्पत्य सपत्न्यस्ता ।पर्यवस्थापयामासू रुदन्त्यो रुदतीं भृशम् ॥
- 90न ते सुविदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा ।दशाविभागपर्याये राज्ञां ॥
- 91इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं ह ।स्नापयन्ती त्वभिमुखौ स्तनावस्राम्बुविस्रवैः ॥
- 92एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह । क्रियतां स्त्रियश्चैता निवर्तय ॥
- 93तं प्रश्रितस्ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः ।विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः ॥
- 94रामस्यैवानुवृत्त्यर्थमुत्तरं प्रत्यभाषत ।त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा ॥
- 95नाहमर्होऽस्मि संस्कर्तुं ।भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः ॥
- 96रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात् ।नृशंस इति मां कामं वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि ॥
- 97श्रुत्वा तस्यागुणान्सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः ।तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो ॥
- 98विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञो ।तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावाच्च मे जितम् ॥
- 99अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं ।अधर्मानृतसम्युक्तः कामं त्वेष ॥
- 100बलवान् शूरो सम्युगेषु च नित्यशः ।शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः ॥
- 101। ॥
- 102क्रियतामस्य ममाप्येष यथा तव ।त्वत्सकाशा संस्कारं विधिपूर्वकम् ॥
- 103प्राप्तुमर्हति त्वं यशोभाग्भविष्यसि । वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः ॥
- 104संस्कारेणानुरूपेण योजयामास रावणम् ।चितां चन्दनकाष्ठानां ॥
- 105संवेशयाञ्चक्रू राङ्कवास्तरणावृताम् ।वर्तते वेदविहितो राज्ञो वै ॥
- 106प्रचक्रू राक्षसेन्द्रस्य पितृमेधमनुक्रमम् ।वेदिं च दक्षिणप्राच्यां यथास्थानं च पावकम् ॥
- 107सम्पूर्णं स्रुवं सर्वे प्रचिक्षिपुः ।पादयोः शकटं प्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलम् ॥
- 108दारुपात्राणि सर्वाणि अरणिं चोत्तरारणिम् ।दत्त्वा तु मुसलं चान्यद्यथास्थानं ॥
- 109विधिना महर्षिविहितेन च ।तत्र मेध्यं पशुं हत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ॥
- 110परिस्तरणिकां राज्ञो घृताक्तां समवेशयन् ।गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्य रावणं ॥
- 111विभीषणसहायास्ते वस्त्रैश्च विविधैरपि ।लाजैश्चावकिरन्ति स्म बाष्पपूर्णमुखास्तदा ॥
- 112ददौ च पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः ।स्नात्वा चैवार्द्रवस्त्रेण ॥
- 113च संमिश्रान्प्रदाय विधिपूर्वकम् ।प्रदाय चोदकं तस्मै चैनं नमस्य च ॥
- 114ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वमुक्त्वा पुनःपुनः ।गम्यतामिति ताः सर्वा विविशुर्नगरं तदा ॥
- 115प्रविष्टासु च सर्वासु विभीषणः ।रामपार्श्वमुपागम्य तदाऽतिष्ठ ॥
- 116रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः । रिपुं हत्वा यथा वृत्रं ॥