Vālmīki Rāmāyaṇa · The Birth of Daśagrīva
Tap a verse for its meaning
- 1कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम ।रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह ॥
- 2नीलजीमूतसङ्काश ।कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव ॥
- 3स तु तदा विचरन्वै महीतलम् ।तदापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण ॥
- 4गच्छन्तं पितरं द्रष्टुं पुलस्त्यतनयं विभुम् ।तं दृष्ट्वा ऽमरसङ्काशं स्वच्छन्दं ॥
- 5रसातलं प्रविष्टः सन्मर्त्यलोका ।इत्येवं चिन्तयामास राक्षसानां ॥
- 6किं कृतं श्रेय इत्येवं वर्धेमहि कथं वयम् ।अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः ॥
- 7पुत्रि प्रदानकालो ऽयं यौवनं व्यतिवर्तते ।प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे ॥
- 8त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः ।त्वं हि श्रीः साक्षादिव पुत्रिके । दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम् ॥
- 9न ज्ञायते च कः कन्यां ॥
- 10मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते ।कुलत्रयं सदा कन्या स्थाप्य तिष्ठति ॥
- 11सा त्वं मुनिवरं श्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम् ।भज विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम् ॥
- 12ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः । भास्करसमो यादृशो ऽयं धनेश्वरः ॥
- 13सा तु तद्वचनं श्रुत्वा कन्यका ।तत्रोपागम्य सा तस्थौ विश्रवा यत्र ॥
- 14एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः ।अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः ॥
- 15अविचिन्त्य तु तां वेलां दारुणां पितृगौरवात् ।उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता ।विलिखन्ती मुहुर्भूमिमङ्गुष्ठाग्रेण भामिनी ॥
- 16स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमानां स्वतेजसा ॥
- 17भद्रे कस्यासि कुतो वा त्वमिहागता ।किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने ॥
- 18एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम् ॥
- 19किं तु मां विद्धि शासनात्पितुरागताम् । नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि ॥
- 20स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह ।विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं य ॥
- 21सुताभिलाषो मत्तस्ते मत्तमातङ्गगामिनि ।दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता ॥
- 22शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि ।रुणाभिजनप्रियान् ॥
- 23प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसा ।सा तु तद्वचनं श्रुत्वा ब्रवीद्वचः ॥
- 24भगवन्नीदृशान्पुत्रांस्त्वत्तो ऽहं ।नेच्छामि सादं कर्तुमर्हसि ॥
- 25कन्यया त्वेवमुक्तस्तु विश्रवा ।उवाच कैकसीं भूयः पूर्णेन्दुरिव ॥
- 26पश्चिमो यस्तव सुतो भविष्यति शुभानने ।मम वंशानुरूपः स च भविष्यति ॥
- 27एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित् ।जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं ॥
- 28दशग्रीवं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम् ।ताम्रोष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम् ॥
- 29तस्मिञ्जाते तु तत्काले सज्वालकवलाः ।क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रमुः ॥
- 30ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिःस्वनाः ।प्रबभौ न च सूर्यो वै महोल्काश्चापतन्भुवि ॥
- 31जगती चैव ववुर्वाताः सुदारुणाः ।अक्षोभ्यः क्षुभितश्चैव सरितां पतिः ॥
- 32अथ नामाकरोत्तस्य पिता । प्रसूतो ऽयं दशग्रीवो भविष्यति ॥
- 33तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो ।प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ॥
- 34ततः नाम सञ्जज्ञे विकृतानना ।विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः ॥
- 35तस्मिञ्जाते पुष्पवर्षं पपात ह ॥
- 36नभःस्थाने दुन्दुभयो देवानां प्राणदंस्तदा ।वाक्यं चैवान्तरिक्षे च साधु साध्विति तत्तदा ॥
- 37तौ तु तत्र महारण्ये ववृधाते ।कुम्भकर्णदशग्रीवौ तदा ॥
- 38कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षी ।त्रैलोक्यं भक्षयन्नित्यासन्तुष्टो विचचार ह ॥
- 39विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मे व्यवस्थितः ।स्वाध्यायनियताहार उवास ॥
- 40अथ वैश्रवणो देवस्तत्र कालेन केनचित् ।आगतः पितरं द्रष्टुं धनेश्वरः ॥
- 41तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा ।आगम्य तत्र दशग्रीवमुवाच ह ॥
- 42पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं वृतम् ।भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम् ॥
- 43दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम ।यथा त्वमसि मे पुत्र भवे ॥
- 44मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा ॥
- 45सत्यं ते भ्रातृतुल्यो ऽधिको ऽपि वा ।भविष्याम्योजसा चैव सन्तापं त्यज हृद्गतम् ॥
- 46ततस्तेनैव कोपेन दशग्रीवः ।चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृतमानसः ॥
- 47प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वा ऽध्यवस्य च ।आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं श्रमं शुभम् ॥
- 48स राक्षसस्तत्र सहानुजस्तदा तुलमुग्रविक्रमः ।अतोषयच्चापि पितामहं विभुं ददौ स तुष्टश्च वराञ्जयावहान् ॥