Vālmīki Rāmāyaṇa · The Boons of Brahmā
Tap a verse for its meaning
- 1अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ॥
- 2अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं ।तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ॥
- 3कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं स्थितः ।तताप ग्रीष्मकाले तु रितः स्थितः ॥
- 4मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत ।नित्यं च शिशिरे काले ॥
- 5एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।धर्मे प्रयतमानस्य निष्ठितस्य च ॥
- 6विभीषणस्तु नित्यं धर्मपरः शुचिः ।पञ्चवर्षसहस्राणि तस्थिवान् ॥
- 7समाप्ते तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ॥
- 8पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः धृतमानसः ॥
- 9एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव ।दशवर्षसहस्राणि गतानि ॥
- 10दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ सः ॥
- 11एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः । नव चाप्यस्य प्रविष्टानि ॥
- 12अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः । दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र ॥
- 13पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।तव ताव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत ॥
- 14शीघ्रं वरय वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः ।कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते ॥
- 15अथाब्रवीदृशग्रीवः ।प्रणम्य शिरसा देवं गिरा ॥
- 16भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र ।नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे ॥
- 17एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह ।नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं मे ॥
- 18एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा ।दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः ॥
- 19सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।अवध्यो ऽहं देवतानां च शाश्वत ॥
- 20नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः ॥
- 21एवमुक्तस्तु दशग्रीवेण रक्षसा ।उवाच वचनं देवः सह देवैः ॥
- 22भविष्यत्येवमेतत्ते वचो ।एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं ॥
- 23शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम ।हुतानि यानि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ॥
- 24पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ।वितरामीह ते सौम्य वरं चान्यं ॥
- 25छन्दतस्तव रूपं च मनसा यद्यथेप्सितम् ।भविष्यति न सन्देहो मद्वरात्तवराक्षस ॥
- 26एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य ।अग्नौ हुतानि शीर्षाणि पुनस्तान्युत्थितानि वै ॥
- 27एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।विभीषणमथोवाच वाक्यं ॥
- 28विभीषण त्वया वत्स ।परितुष्टो ऽस्मि धर्मात्मन्वरं वरय ॥
- 29विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह ।वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर्यथा ॥
- 30भगवन्कृतकृत्यो ऽहं यन्मे स्वयम् ।प्रीतेन यदि दातव्यो वरो मे शृणु सुव्रत ॥
- 31धर्मे मम मतिर्भवेत् ।अशिक्षितं च ब्रह्मास्त्रं भगवन्प्रतिभातु मे ॥
- 32या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेषु च ।सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तु धर्मं च पालये ॥
- 33एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।नहि धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन ॥
- 34पुनः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ॥
- 35यस्मा ते जातस्यामित्रनाशन ।नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ॥
- 36इत्युक्त्वा वरं दातुमुपस्थितम् ।प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ॥
- 37न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष ॥
- 38ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा ॥
- 39अलब्धवरपूर्वेण यत्कृतं राक्षसेन तु ।तदेष स्याद्भक्षये ॥
- 40मोहो ऽस्मै दीयताममितप्रभ ।लोकानां स्वस्ति चैवं स्याद्भवेदस्य च सन्नतिः ॥
- 41एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्मा ऽचिन्तयत् ।चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं ॥
- 42सा तु पार्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम् ॥
- 43प्रजापतिस्तु तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् । त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या ॥
- 44तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।कुम्भकर्ण वरं वरय यो मतः ॥
- 45कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि ममेप्सितम् ॥
- 46एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रायाद्ब्रह्मा सुरैः समम् ।देवी सरस्वती चैव राक्षसं तं पुनः ॥
- 47ब्रह्मणा सह देवेषु गतेषु च ।विमुक्तो ऽसौ सरस्वत्या स्वां सञ्ज्ञां च ततो गतः ॥
- 48कुम्भकर्णस्तु चिन्तयामास दुःखितः ।ईदृशं किमिदं वाक्यं ममाद्य ॥
- 49अहं व्यामोहितो देवैरिति मन्ये तदा ऽऽगतैः ।एवं सर्वे भ्रातरो ।श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥