Vālmīki Rāmāyaṇa · The Binding of Rāvaṇa
Tap a verse for its meaning
- 1नर्मदापुलिने यत्र सुदारुणः ।पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ॥
- 2अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो प्रभुः ।क्रीडते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ॥
- 3तासां मध्यगतो राजा रराज च तदार्जुनः ।करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव ॥
- 4जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् ।रुरोध नर्मदावेगं बाहुभिर्बहुभिर्वृतः ॥
- 5कार्तवीर्यभुजासक्तं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् ।कूलोपहारं कुर्वाणं प्रधावति ॥
- 6समीन सपुष्पकुशसंस्तरः ।स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ॥
- 7स वेगः सम्प्रेषित इवाम्भसः ।पुष्पोपहारं सकलं रावणस्य ॥
- 8रावणो ऽर्धसमाप्तं तमुत्सृज्य नियमं तदा ।नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ॥
- 9पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा ।वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ॥
- 10ततो ऽनुभ्रान्तशकुनां स्थिताम् ।निर्विकाराङ्गनाभासामपश्यद्रावणो नदीम् ॥
- 11सशब्दं च दशाननः ।वेगप्रभावमन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ ॥
- 12तौ तु रावणसन्दिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ । वीरौ प्रस्थितौ ॥
- 13अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ ।पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं ॥
- 14बृहत्सालप्रतीकाशं तोयव्याकुलमूर्धजम् ।मदरक्तान्तनयनं मदव्याकुलतेजसम् ॥
- 15नदीं रुन्धन्तमरिमर्दनम् ।गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम् ॥
- 16बालानां वरनारीणां सहस्रेण समावृतम् ।समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम् ॥
- 17तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ ।सन्निवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः ॥
- 18बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्यसौ ।नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ॥
- 19तेन बाहुसहस्रेण नदी ।सागरोद्गारसङ्काशानुद्गारान्सृजते मुहुः ॥
- 20इत्येवं भाषमाणौ तौ निशाम्य शुकसारणौ ।रावणो ऽर्जुन इत्युक्त्वा प्रययौ ॥
- 21अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्रावणे । सनादः सुरजास्तथा ॥
- 22सकृदेव कृतो सरक्तः प्रेषितो घनैः । ॥
- 23संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र चार्जुनः ।अदीर्घेणैव कालेन स तदा राक्षसो बली ।तं नर्मदाह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः ॥
- 24स तत्र स्त्रीपरिवृतं ।नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ॥
- 25स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो ॥
- 26इत्येवमर्जुनामात्यनाह ।अमात्याः क्षिप्रमाख्यात वै ॥
- 27समनुप्राप्तो रावणो नाम राक्षसः ।रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।उत्तस्थुः सायुधास्त्राश्च रावणं वाक्यमब्रुवन् ॥
- 28युद्धस्य कालो विज्ञेयः साधु भोः ॥
- 29यः चैव योद्धुमुत्सहते नृपम् ।स्त्रीसमक्षं कथं यत्तद्योद्धुमुत्सहसे ऽर्जुनम् ।वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥
- 30त्वया ।युद्धे श्रद्धा च यद्यस्ति श्वस्तात समरे ऽर्जुनम् ॥
- 31यद्यद्यास्ति मतिर्योद्धुं समावृता ।निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि ॥
- 32ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु ।सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ॥
- 33ततो नर्मदातीर आबभौ ।अर्जुनस्यानुयात्राणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ॥
- 34इषुभिस्तोमरैः शूलैस्त्रिशूलैर्वज्रकर्षणैः ।सरावणानर्दयन्तः समन्ता ॥
- 35हैहयाधिपयोधानां वेग आसी ।सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निःस्वनः ॥
- 36रावणस्य तु ते ऽमात्याः ।कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा ॥
- 37अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः ।क्रीडमानाय कथितं पुरुषै ॥
- 38श्रुत्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं तं ततो ऽर्जुनः ।स्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः ॥
- 39क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततो ऽर्जुनपावकः ।प्रजज्वाल महाघोरो ॥
- 40स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो ।अभिदुद्राव रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः ॥
- 41बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य ।गारुडं वेगमास्थाय चापपातैव सो ऽर्जुनः ॥
- 42तस्य मार्गं समारुद्ध्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः ।स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः ॥
- 43ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं महोद्धतः ।प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ॥
- 44तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसन्निभः ।प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव ॥
- 45अथायान्तं तु मुसलं ।निपुणं सगदो ऽगदविक्रमः ॥
- 46ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं ।भ्रामयानो गदां गुर्वीं ॥
- 47तथा हतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा । स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ॥
- 48दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः ।समहोदरधूम्राक्षा ह्यपसृष्टा रणाजिरात् ॥
- 49प्रहस्ते वै निपातिते ।रावणो ऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं ॥
- 50सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् ।नृपराक्षसयोस्तत्र चारब्धं रोमहर्षणम् ॥
- 51संरब्धौ चलन्मूलाविवाचलौ ।तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ॥
- 52यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ ।मेघाविव विनर्दन्तौ बलोत्कटौ ॥
- 53रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तदा तौ ।परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ॥
- 54वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे ।गदाप्रहारांस्तौ तत्र सेहाते ॥
- 55यथाशनिरवेभ्यस्तु जायते ऽथ ।तथा तयोर्गदापोथैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ॥
- 56अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमाना ऽहितोरसि ।काञ्चनाभं नभश्चक्रे दामिनी यथा ॥
- 57तथैव पात्यमाना मुहुर्मुहुः ।अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ॥
- 58नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः ।इदमासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं ॥
- 59शृङ्गैरिव न्ताग्रैरिव ।परस्परं तौ निघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ॥
- 60ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सा गदा ।स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महोरसि ॥
- 61सा गदा रावणोरसि ।दुर्बलेव यथावेगं ऽपतत्क्षितौ ॥
- 62स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः ।अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च ॥
- 63स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः ।सहसोत्पत्य जग्राह पन्नगम् ॥
- 64स तु बलाद्गृह्य दशाननम् ।बबन्ध बलवान्राजा बलिं यथा ॥
- 65बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः । पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ॥
- 66व्याघ्रो मृगमिवादाय मृगराडिव दन्तिनम् ।ननाद हर्षादम्बुदवन्मुहुः ॥
- 67प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् ।सह तै राक्षसैः क्रुद्धश्चाभिदुद्राव ॥
- 68नक्तञ्चराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ ।उद्भूत पयोदानामिवाम्बुधौ ॥
- 69ति भाषन्तस्तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् । सोत्ससर्ज तदार्जुने ॥
- 70अप्राप्तान्येव तान्याशु असम्भ्रान्तस्तदार्जुनः ।आयुधान्यमरारीणां जग्राहारिनिषूदनः ॥
- 71ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः ।भित्त्वा वायुरम्बुधरानिव ॥
- 72राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यो ऽर्जुनस्तदा ।रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश ॥
- 73स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसन्निभः ।तदा ऽर्जुनः सम्प्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्येव ॥