Vālmīki Rāmāyaṇa · The Last Commands
Tap a verse for its meaning
- 1ते दूता चोदिता लघुविक्रमाः ।प्रजग्मुर्मधुरां शीघ्रं चक्रुर्वासं न चाध्वनि ॥
- 2ते तु सम्प्राप्य मधुरामथ । यथातत्त्वमाचख्युः सर्वमेव तत् ॥
- 3लक्ष्मणस्य परित्यागं प्रतिज्ञां राघवस्य च ।पुत्रयोरभिषेकं च पौरानुगमनं तथा ॥
- 4कुशस्य नगरी रम्या विन्ध्यपर्वतरोधसि ।ति नाम्ना सा कृता रामेण धीमता ।ति पुरी रम्या श्राविता च लवस्य ह ॥
- 5अयोध्यां विजनां कृत्वा राघवो भरतस्तथा । गमनोद्योगं कृतवन्तौ महारथौ ॥
- 6एवं सर्वं शत्रुघ्नाय महात्मने ।विरेमुस्ते ततो दूता चाब्रुवन् ॥
- 7तच्छ्रुत्वा घोरसङ्काशं कुलक्षयमुपस्थितम् ।प्रकृतीस्तु समानीय काञ्चनं च ॥
- 8तेषां सर्वं यथावृत्तमब्रवी ।आत्मनश्च विपर्यासं भविष्यं भ्रातृभिः सह ॥
- 9ततः पुत्रद्वयं वीरः सो ऽभ्यषिञ्चन्नराधिपः ।सुबाहुर्मधुरां लेभे शत्रुघाती च वैदिशम् ॥
- 10द्विधा कृत्वा तु तां सेनां माधुरीं पुत्रयोर्द्वयोः ।धनं च युक्तं कृत्वा वै स्थापयामास ॥
- 11सुबाहुं मधुरायां च वैदेशे शत्रुघातिनम् ।ययौ स्थाप्य तदा ऽयोध्यां रथेनैकेन ॥
- 12स ददर्श महात्मानं ज्वलन्तमिव ।सूक्ष्मक्षौमाम्बरधरं सार्धमक्षयैः ॥
- 13सो ऽभिवाद्य ततो रामं प्राञ्जलिः प्रयतेन्द्रियः ।उवाच वाक्यं धर्मज्ञं धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥
- 14कृत्वाभिषेकं सुतयोर्द्वयो राघवनन्दन ।तवानुगमने राजन्विद्धि मां ॥
- 15न चान्यदपि वक्तव्यमतो न ।विलोक्यमानमिच्छामि मद्विधेन विशेषतः ॥
- 16तस्य तां बुद्धिमक्लीबां विज्ञाय रघुनन्दनः ।बाढमित्येव शत्रुघ्नं रामो वाक्यमुवाच ह ॥
- 17तस्य वाक्यस्य वाक्यान्ते ।ऋक्षराक्षससङ्घाश्च समापेतुरनेकशः ॥
- 18सुग्रीवं ते पुरस्कृत्य सर्व एव समागताः ।तं रामं द्रष्टुमनसः स्वर्गायाभिमुखं स्थितम् ॥
- 19देवपुत्रा ऋषिसुता गन्धर्वाणां सुतास्तथा ।रामक्षयं विदित्वा ते सर्व एव समागताः ॥
- 20ते राममभिवाद्योचुः सर्वे ।तवानुगमने राजन्सम्प्राप्ताः ॥
- 21यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं ।यमदण्डमिवोद्यम्य त्वया स्म विनिपातिताः ॥
- 22तैरेवमुक्तः काकुत्स्थो बाढमित्यब्रवीत् ॥
- 23एतस्मिन्नन्तरे रामं सुग्रीवो ऽपि ।प्रणम्य विधिवद्वीरं विज्ञापयितुमुद्यतः ॥
- 24अभिषिच्याङ्गदं वीरमागतो ऽस्मि ।तवानुगमने राजन्विद्धि मां कृतनिश्चयम् ॥
- 25तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामो रमयतां वरः ।वानरेन्द्रमथोवाच मैत्रं तस्यानुचिन्तयन् ॥
- 26शृणुष्व सुग्रीव न त्वया ऽहं विनाकृतः ।गच्छेयं देवलोकं वा परमं वा पदं महत् ॥
- 27बिभीषणमथोवाच महायशाः ।यावत्प्रजा धरिष्यन्ति तावत्त्वं वै बिभीषण ।राक्षसेन्द्र महावीर्य लङ्कास्थस्त्वं धरिष्यसि ॥
- 28याव यावत्तिष्ठति मेदिनी ।यावच्च लोके तावद्राज्यं तवास्त्विह ॥
- 29शासितस्त्वं कार्यं ते मम शासनम् । संरक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि ॥
- 30किञ्चान्यद्वक्तुमिच्छामि ॥
- 31आराधय जगन्नाथमिक्ष्वाकुकुलदैवतम् ।आराधनीयमनिशं सर्वैर्दैवैः सवासवैः ॥
- 32प्रतिजग्राह रामवाक्यं विभीषणः ।राजा राक्षसमुख्यानां राघवाज्ञामनुस्मरन् ॥
- 33तमेवमुक्त्वा काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत् ।जीविते कृतबुद्धिस्त्वं मा प्रतिज्ञां विलोपय ॥
- 34प्रचरिष्यन्ति यावल्लोके ।तावद्रमस्व सुप्रीतो मद्वाक्यमनुपालयन् ॥
- 35एवमुक्तस्तु हनुमा महात्मना ।वाक्यं विज्ञापयामास परं च ॥
- 36यावत्तव लोके विचरिष्यति पावनी ।तावत्स्थास्यामि मेदिन्यां तवाज्ञामनुपालयन् ॥
- 37जाम्बवन्तं तथोक्त्वा तु वृद्धं ब्रह्मसुतं तथा ।मैन्दं च द्विविदं चैव पञ्च जाम्बवता सह ।यावत्कलिश्च सम्प्राप्तस्तावज्जीवत सर्वदा ॥
- 38तानेवमुक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस्तानृक्षवानरान् ।उवाच बाढं गच्छध्वं मया सार्धं यथेप्सितम् ॥