Bhashya

न, अर्थान्तराभावात् ।न च 'आत्मेत्येवोपासीत' इत्यपूर्वविधिः ; कस्मात्? आत्मस्वरूपकथनानात्मप्रतिषेधवाक्यजनितविज्ञानव्यतिरेकेणार्थान्तरस्य कर्तव्यस्य मानसस्य बाह्यस्य वाभावात् ।तत्र हि विधेः साफल्यम्, यत्र विधिवाक्यश्रवणमात्रजनितविज्ञानव्यतिरेकेण पुरुषप्रवृत्तिर्गम्यते—यथा 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्येवमादौ ।न हि दर्शपूर्णमासविधिवाक्यजनितविज्ञानमेव दर्शपूर्णमासानुष्ठानम् ।तच्चाधिकाराद्यपेक्षानुभावि ।न तु 'नेति नेति' इत्याद्यात्मप्रतिपादकवाक्यजनितविज्ञानव्यतिरेकेण दर्शपूर्णमासादिवत्पुरुषव्यापारः संभवति ; सर्वव्यापारोपशमहेतुत्वात्तद्वा-मिति चेत्, न; अर्थप्राप्तत्वात्— यदैवात्मप्रतिपादकवा-क्यश्रवणादात्मविषयं विज्ञानमुत्पद्यते, तदैव तदुत्पद्यमानंतद्विषयं मिथ्याज्ञानं निवर्तयदेवोत्पद्यते; आत्मविषयमि-ध्याज्ञाननिवृत्तौ च तत्प्रभवाः स्मृतयो न भवन्ति स्वाभा-विक्योऽनात्मवस्तुभेदविषयाः ; अनर्थत्वावगतेश्च— आत्मा-वगतौ हि सत्याम् अन्यद्वस्तु अनर्थत्वेनावगम्यते, अनित्यदुः-खाशुद्धयादिबहुदोषवत्त्वात् आत्मवस्तुनश्च तद्विलक्षणत्वात्;तस्मादनात्मविज्ञानस्मृतीनामात्मावगतेरभावप्राप्तिः; पारिशे-ष्यादात्मैकत्वविज्ञानस्मृतिसंततेरर्थत एव भावान्न विधेयत्वम् ।शोकमोहभयायासादिदुःखदोषनिवर्तकत्वाच्च तत्स्मृतेः—विप-रीतज्ञानप्रभवो हि शोकमोहादिदोषः; तथा च ‘तत्र कोमोहः’ ‘विद्वान्न बिभेति कुतश्चन’ ‘अभयं वै जनकप्राप्तोऽसि’ ‘भिद्यते हृदयग्रन्थिः’ इत्यादिश्रुतयः ।नि-रोधस्तर्ह्यर्थान्तरमिति चेत्— अथापि स्याच्चित्तवृत्तिनिरो-धस्य वेदवाक्यजनितात्मविज्ञानादर्थान्तरत्वात्, तन्त्रान्तरेषु चकर्तव्यतया अवगतत्वाद्विधेयत्वमिति चेत्—— न, मोक्ष-साधनत्वेनानवगमात् ।न हि वेदान्तेषु ब्रह्मात्मविज्ञाना-दन्यत्परमपुरुषार्थसाधनत्वेनावगम्यते—— आत्मानमेवावेत्त-स्मात्तत्सर्वमभवत्’ ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ ‘स यो हवै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ' ' आचार्यवान्पुरुषो वेद '' तस्य तावदेव चिरम् ' ' अभयं हि वै ब्रह्म भवति ।यएवं वेद ' इत्येवमादिश्रुतिशतेभ्यः ।अनन्यसाधनत्वाच्च निरो-धस्य— न ह्यात्मविज्ञानतत्स्मृतिसंतानव्यतिरेकेण चित्तवृ-त्तिनिरोधस्य साधनमस्ति ।अभ्युपगम्येदमुक्तम् ; न तु ब्रह्म-विज्ञानव्यतिरेकेण अन्यन् मोक्षसाधनमवगम्यते ।आकाङ्क्षा-भावाच्च भावनाभावः ।यदुक्तम् ' यजेत ' इत्यादौ किम् ?केन ? कथम् ? इति भावनाकाङ्क्षायां फलसाधनेतिकर्त-व्यताभिः आकाङ्क्षापनयनं यथा, तद्वदिहाप्यात्मविज्ञानवि-धावप्युपपद्यत इति— तदसत् ; ' एकमेवाद्वितीयम् ' ' तत्त्व-मसि ' ' नेति नेति ' ' अनन्तरमबाह्यम् ' ' अयमात्मा ब्रह्म 'इत्यादिवाक्यार्थविज्ञानसमकालमेव सर्वाकाङ्क्षाविनिवृत्तेः ।नच वाक्यार्थविज्ञाने विधिप्रयुक्तः प्रवर्तते ।विध्यन्तरप्रयुक्तौचानवस्थादोषमवोचाम ।न च ' एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म 'इत्यादिवाक्येषु विधिरवगम्यते, आत्मस्वरूपान्वाख्यानेनैवा-वसितत्वात् ।वस्तुस्वरूपान्वाख्यानमात्रत्वादप्रामाण्यमितिचेत्— अथापि स्यात् , यथा ' सोऽरोदीद्यदरोदीत्तद्रुद्रस्यरुद्रत्वम् ' इत्येवमादौ वस्तुस्वरूपान्वाख्यानमात्रत्वादप्रामा-ण्यम् , एवमात्मार्थवाक्यानामपीति चेत्— न, विशेषात् ।भिप्रेतः, द्वितीयाश्रवणात् 'आत्मानमेव' इति; इह तु नद्वितीया श्रूयते, इति-परश्च आत्मशब्दः--'आत्मेत्येवोपासी-त' इति; अतो न आत्मोपास्यः, आत्मगुणश्चान्यः-- इतित्ववगम्यते ।न, वाक्यशेषे आत्मन उपास्यत्वेनावग-मात्; अस्यैव वाक्यस्य शेषे आत्मैवोपास्यत्वेनावगम्यते--'तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य, यदयमात्मा', 'अन्तरतरं यदय-मात्मा', 'आत्मानमेवावेत्' इति ।प्रविष्टस्य दर्शनप्रति-षेधादनुपास्यत्वमिति चेत्-- यस्यात्मनः प्रवेश उक्तः,तस्यैव दर्शनं वार्यते--'तं न पश्यन्ति' इति प्रकृतोपादा-नात्; तस्मादात्मनोऽनुपास्यत्वमेवेति चेत्--न, अकृत्स्नत्वदो-षात् ।दर्शनप्रतिषेधोऽकृत्स्नत्वदोषाभिप्रायेण, न आत्मोपास्य-त्वप्रतिषेधाय; प्राणनादिक्रियाविशिष्टत्वेन विशेषणात्; आ-त्मनश्चेदुपास्यत्वमनभिप्रेतम्, प्राणनाद्येकैकक्रियाविशिष्टस्या-त्मनोऽकृत्स्नत्ववचनमनर्थकं स्यात्--'अकृत्स्नो ह्येषोऽत एकै-केन भवति' इति ।अतः अनेकैकविशिष्टत्वात्मा कृ-त्स्नत्वादुपास्य एवेति सिद्धम् ।यस्त्वात्मशब्दस्य इति-परःप्रयोगः, आत्मशब्दप्रत्यययोः आत्मतत्त्वस्य परमार्थतोऽविष-यत्वज्ञापनार्थम्; अन्यथा 'आत्मानमुपासीत' इत्येवमवक्ष्य-त्; तथा च अर्थात् आत्मनि शब्दप्रत्ययावनुज्ञातौ स्याताम्;