Leave

Muṇḍakopaniṣadbhāṣyam · Khaṇḍa 1.2

Tap a verse for its meaning

  1. 1
    । ॥ १ ॥
  2. Khaṇḍa 1.2
    वेदा विद्योक्ता ' यजुर्वेद' इत्या-दि ।'यत्तदद्रेश्यम्' ' ' क्तलक्षणमक्षरं धिगम्यत सा परा सविशेषणोक्ता । परमनयोर्विद्ययोविवक्तव्यौ संरमोक्षावित्युत्तरो ग्रन्थ ।प-रविषयः संसारोऽना-दिरनन्तो दुःखस्वरूपत्वा प्रत्येकं साम-स्त्येन नदीस्रोतोवद्विच्छेद रूपसम्बन्धस्तदुपशमलक्षणो परविद्याविषयोऽनाद्यनन्तोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः प्र-सन्नः स्वात्मप्रतिष्ठालक्षणः परमानन्दोऽद्वय ।पूर्वं ताव-दपरविद्याया विषयप्रदर्शनार्थमारम्भः ।तद्दर्शने तन्निर्वे-दोपपत्तिः । —' ' ।न ह्यप्रदर्शिते परीक्षोपपद्यत दर्शय-न्नाह— ।किं ? मन्त्रैरेव प्रकाशि-तानि कवय मेधाविनो वसिष्ठादय दृष्टव-न्तः ।त्यमेकान्तपुरुषार्थसाधनत्वात् , वेद-वितानि त्रेताया त्रयीसंयोगलक्षणायाहौत्राध्वर्य्वौद्गात्रप्रकारायामधिकरणभूताया बहुप्रकार कर्मिभि त्रेताया प्रायश , अतो यूय निय-त नित्य सत्यकामा यथाभूतकर्मफलकामा सन्त ।एष वयुष्माक पन्था मार्ग स्वय कर्मण फलनिमित्त लोक्यते दृश्यते भुज्यत कर्मफल लोक उच्य-ते ।तदर्थं एष मार्ग इत्यर्थ ।यान्येतान्यग्निहोत्रादीनि , तान्येष पन्था अवश्यफलप्राप्ति-साधनमित्यर्थ ॥
  3. 2
    । ॥ २ ॥
  4. Khaṇḍa 1.2
    । । ॥
  5. 3
    । ॥ ५ ॥
  6. Khaṇḍa 1.2
    एतेषु अग्निजिह्वाभेदेषु य अग्निहोत्री चरते कर्माचरत्यग्निहोत्रादिक भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु ।यथाकाल चयस्य कर्मणो य कालन्त कालमनतिक्रम्य यथाकाल यजमानम् आददायन् आददाना आहुतय त नयन्ति प्रापयन्ति ।एता आहुतयो या इमा अनेन निर्वर्तिता सूर्यस्य रश्मयभूत्वा, रश्मिद्वारैरित्यर्थ ।यत्र यस्मिन्स्वर्गे देवाना पतिइन्द्र एक सर्वानुपरि अधि वसतीति अधिवास ॥
  7. 4
    एह्येहीति तमाहुतयः रश्मिभिर्यजमान ।प्रिया वाचमभिवदन्त्योऽर्चयन्त्यएष व सुकृतो ॥
  8. 5
    ॥ ११ ॥
  9. Khaṇḍa 1.2
    पुनस्तयुक्ता वानप्रस्था सन्यासिन,तप तप स्वाश्रमविहित , - , तप ऽरण्ये वर्तमा ।शा उपरतकरणग्रामा ।विद्वास गृहस्थाज्ञाप्रधा इत्यर्थ ।भैक्षर्या रन्त परिग्रहाभादुपवसन्त्यरण्ये सब । त्तरेण विरजा विरजस , क्षीणपुण्यपापण सइत्यर्थ । अमृत स पुरुष प्रथमजो रण्यगर्भ हि अव्ययस्वभावो सारस्थायी ।एतदन्ता ससारगतयोऽपरगम्या ।नन्वेत मोक्षमिच्छन्ति ।न, ‘ कामा ’ ‘ सर्वग स-र्वत धीरा युक्तात्मान सर्वमेवाविशन्ति ’ श्रुतिभ्य , अप्रकरणा । नह्यकस्मान्मोक्षप्रसङ्गोऽस्ति ।विरजस्त्व त्वापेक्षिकम् ।समस्तमपरविद्याकार्य साध्यसाधनलक्षण क्रियाकारकफलभेदभिन्न एतावदेव यद्धिरण्यगर्भप्राप्यवसानम् । च मचितान्धर्मधर्मनिर्वर्तितानित्ये ।ब्राह्मण , विशेषतोऽधिकार ब्रह्मविद्यायामिति ब्राह्मण ग्रहणम् । कुर्यादित्युच्यते- , निष्पूर्वा विदिरत्र , कुर्यादित्येतत् ।स वैराग्यप्रकार - अकृत पदार्थ ।सर्व लोका चिता कृतत्वाच्चानित्या ।न नित्य चिदस्तीत्यभिप्राय ।सर्व कर्मानित्यस्यैव ।यस्माच्चतुर्विधमेव सर्व कर्म -उत्पाद्यमाप्य विकार्य सस्कार्य वा ।नात पर कर्मणो विषयोऽस्ति ।अह च , न ।अत किं कृतेन कर्मणा आयासबहुलेनानर्थसाधनेन इत्येव निर्विण्णोऽभय शिवम्- कृत नित्य पद , तद्विज्ञानार्थ धिगमार्थ स निर्वि- ण्णो ब्राह्मण गुरुमेव आचार्य अभिग च्छेत् । ब्रह्मज्ञानान्वेषण न कुर्यादित्येत ।समित्पाणि समिद्भार गृहीतहस्त श्रोत्रियम् अध्ययनश्रुतार्थसपन्न ब्रह्मनिष्ठ हित्वा सर्वकर्माणि केवलेऽद्वये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य सोऽय ब्रह्म- निष्ठ , जपनिष्ठस्तपोनिष्ठ ।न कर्मिणो ब्रह्म-निष्ठता , कर्मात्मज्ञानयोर्विरोधात् ।स त गुरु विधिबदुपसन्न पृच्छेदक्षर पुरुष सत्यम ॥
  10. 6
    । ॥
  11. Khaṇḍa 1.2
    स' गुरु, । यथाशास्त्रमित्ये । उपरतदर्पा दिदोषाय । , । अदृश्यादिविशेषण तदेवाक्षर पुरुषशब्द- वाच्य शयना, सत्य तदेव परमार्थस्वाभा- व्यादव्ययम्, अक्षर क्षरणादक्षतत्वादक्षयत्वाच्च, विजा- नाति ता ब्रह्मविद्या तत्त्वत प्रब्रूयादित्यर्थ ।प्ययमेव नियमो यन्न्यायप्राप्तसच्छिष्यनिस्तार- णमविद्यामहोदधे ॥
  12. Khaṇḍa 1.2

    इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्द- भगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छङ्करभगवत कृतौ मुण्डकोपनिषद्भाष्ये प्रथम मुण्डक समाप्तम् ॥