। । ।
। ॥ १ ॥
। । ।
थ त्यमक्षरं प्रतिपद्येर-न्निति दृष्टान्तमाह-- दीप्ता अग्ने विस्फुलिङ्गा अग्न्यवयवा सहस्रश अनेकश सरूपा अग्निलक्षणा , विविधा नानादेहोपाधिभे-दमनुविधीयमानत्वाद्विविधा , भावा जीवाआकाशादिवद्घटादिपरिन्ना सुषिरभेदा घटाद्युपाधिप्रभेदमनु , नानानारूपकृतदेहोपाधिप्रभवमनु चैव देहोपाधिविलयमनु घटादिविलयमन्विव सुषिरभेदा । सुषिरभेदोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्व घटाद्युपाधि-कृतमेव, तद्वदक्षरस्यापि जी-वोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वम् ॥
। ॥ २ ॥
र र्वोपाधिभेदवर्जितमक्षरस्यैव स्वरूपमाकाशस्येव सर्वमूर्त्तिवर्जित नेतीत्यादिविशेषण ह—
, । । , , । , स्वतोऽजस्य , जलबुद्बुदादेर्वाय्वादि, नभःषि- रभेदा घटादि ।सर्वभावविकाराणां तत्प्रति- षेधेन प्रतिषिद्धा ।सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः अतो ऽजरोऽमृतोऽक्षरो ऽभय ।यद्यपि देहाद्युपा- धिभेददृष्टिभेदेषु सप्राणः समनाः सेन्द्रियः सविषय इव प्रत्यवभासते तलमलादिमदिवाकाशम्, तथापि तु चलनात्मको वायुऽ । अनेकज्ञानशक्तिभेदवत्सङ्कल्पाद्यात्मकं मनो- ऽप्यविद्यमानं ऽयममनाः । ह्यमना तद्विषया बुद्धिम- नसी तद्विषया प्रतिषिद्धा , ।यस्माव प्रति-षिद्धोपाधिद्वय ।अतोऽक्षरा र तत्त्व तदुपाधिलक्षणमव्याकृताख्यमक्षर सर्वविकारेभ्यरतोऽक्षरात्पर निरूपाधिक इत्यर्थ ।यस्मिंस्तदाकाशारयमक्षर सव्यवहारविषयमोत प्रोत च ।कथ पुनरप्राणादिमत्त्व ।यदि प्राणादय प्रागुत्पत्ते पुरुष स्वेनात्मना सन्ति, तदा पुरुषस्य प्राणादिना विद्यमानेन प्राणादिमत्त्व स्यात्, न ते प्राणादय प्रागुत्पत्ते ।अत र पुरुष , नुत्पन्ने अपुत्रो ॥
। ॥ ३ ॥
कथ प्राणादय , — एतस्मादेव पुरुषा ऽविद्याविषयो विकारभूतो नामधेयोऽनृतात्मक प्राण , ‘ विकारो ’ ‘’ । स-प्राणत्व स्यादपुत्रस्य । मन विषयातस्मादेव ।द्धमस्य निरुपरितमप्राणादिमत्त्वमित्यर्थः ।च प्रागुत्पत्ते परमार्थतोऽसन्त प्रलीना द्रष्टव्या । मन , शरीरविषयकारणानि , वायु बाह्य आवहादिभेद,ज्योति अग्नि, आप , , शब्दस्पर्शरूपरसगन्धोत्तरौत्त-रगुणानि पूर्वपूर्वगुणसहितान्येतस्मादेव जाय ते ॥
। ॥
' ।
स लक्ष्यमाणोऽप्येतस्मादेव पुरुषाज्जाय-त एतन्मयत्येतदर्थमाह, तं — अग्नि र्द्युलो-क , 'असौ वाव लोको गौतमाग्नि ' श्रुते ।त्तमाङ्ग शिर , न्द्र सूर्यश्चेति , य-स्येति सर्वत्रानुषङ्ग कर्तव्य अस्ये विपरिणाम ।दिश । विवृ-ता उद्घाटिता प्रसिद्धा वेदा ।वायु प्राणो ।हृदयम् अन्त करण विश्व समस्त जगत् त्य ।सर्व ह्यन्त करणविकारमेव , मनस्येव प्रलयदर्शनात् , जागरितेऽपि तत भिविस्फुलिङ्गव । पद्भ्या , एष देवो विष्णुरनन्त प्रथ-मशरीरी त्रैलोक्यदेहोपाधि सर्वेषा भूतानामन्तरात्मा ।स ॥
,
। ॥ ५ ॥
। , , । । । । ॥
। ॥ ६ ॥
?
, , , । । ।
। ॥ ८ ॥
, तस्मादेव पुरुषात् ।तेषा अर्चिष दीप्रय - । समिध विषया , विषयै समि-ध्यन्ते प्राणा । होमा त , 'यदस्यविज्ञान त' ।, लोका , प्राणा ।प्राणा प्राणाना विशेष-णमिद निवृत्त्यर्थम् ।गुहाया शेरत ।निहिता । आत्मया-जिना धनानि कर्मफलानि च सर्व चैरस्मादेव -र्वज्ञ प्रकरणार्थ ॥
।
तो यदुक्त तदेवेदमभिहितम् ' भगवो -मिद् विज्ञात ' , त्मनि कारणे पुरुषे विज्ञाते, पुरुष दं विश्व न्यदस्तीति विज्ञातभवतीति ।किं पुनरिद् विश्वमित्युच्यते-- अग्निहोत्रादिलक्षणम् , तप ज्ञान त फलमन्यदेव तावद्धीदं ,त एतद्ब्रह्मण , र्व परामृत परममृतमहमेवेति यो वेद नित स्थित गुहाया सर्व , स ग्रन्थि ग्रन्थमिव दृढीभूतामविद्यावा-सना व, नमृत ॥
Khaṇḍa 2.1
इति द्वितीयमुण्डके प्रथमखण्डभाष्यम् ॥