पुरुषः
purushah
pūtātmā paramātmā cha muktānām paramā gatih | avyayah purushah sākshī kshetragnyo'kshara eva cha || 15 ||
Śaṅkara
पुरं शरीरं तस्मिन् शेते इति पुरुषः । 'नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः समन्वितम् । व्याप्य शेते महात्मा यस्तस्मात्पुरुष उच्यते' इति महाभारते । यद्वा, अस्तेर्व्यत्यस्ताक्षरयोगात् आसीत्पुरा पूर्वमेवेति विग्रहं कृत्वा व्युत्पादितः पुरुषः, 'पूर्वमेवाहमिहासमिति, तत्पुरुषस्य पुरुषत्वम्' इति श्रुतेः । अथवा पुरुषु उत्कर्षशालिषु सीदतीति, पुरूणि फलानि सनोति ददातीति वा, पुरूणि भुवनानि संहारसमये स्यति अन्तं करोतीति वा पूरणात्सदनाद्वा पुरुषः । 'पूरणात्सदनाच्चैव ततोऽसौ पुरुषोत्तमः' इति पञ्चमवेदे ।
puraṃ śarīraṃ tasmin śete iti puruṣaḥ | 'navadvāraṃ puraṃ puṇyametairbhāvaiḥ samanvitam | vyāpya śete mahātmā yastasmātpuruṣa ucyate' iti mahābhārate | yadvā, astervyatyastākṣarayogāt āsītpurā pūrvameveti vigrahaṃ kṛtvā vyutpāditaḥ puruṣaḥ, 'pūrvamevāhamihāsamiti, tatpuruṣasya puruṣatvam' iti śruteḥ | athavā puruṣu utkarṣaśāliṣu sīdatīti, purūṇi phalāni sanoti dadātīti vā, purūṇi bhuvanāni saṃhārasamaye syati antaṃ karotīti vā pūraṇātsadanādvā puruṣaḥ | 'pūraṇātsadanāccaiva tato'sau puruṣottamaḥ' iti pañcamavede |