एवमिति , यतः परदर्शनोक्तः कार्यकारणभावो जडरूपप्रतिष्ठो न कथंचिदुपपन्नः , किन्तु चिद्रूप एवान्तर्बहिरात्मना प्रकाशपरमार्थेनापि वपुषा तथाभासनरूपेण वर्तमानः कालक्रममाक्षिपन् क्रियाभिधीयते , तस्य प्रमातुरेव ज्ञानशक्तिवपुषो धर्मस्तत् ।तस्मादवियुक्तं ज्ञा ।ज्ञानं विमर्शानुप्राणितम् , विमर्श क्रियेति ।न च ज्ञानशक्तिविहीनस्य क्रियायोगः ।तदेतदवियुक्तज्ञानक्रियारूपं क्रियाद्वारेण सकलराशिगतसृष्टिसंहारशतप्रतिबिम्बसहिष्णु यत् तदुपदेशभावदिषु तथाभासमानमनाभासमपि वस्तुतः शिवमित्युक्तं ॥ १ ॥नन्येवंभूतं शिवतत्त्वं त् तर्हि ततोऽनतिरिच्यमानमिदं विश्वमिति किम ।एकचित्तत्त्वविश्रान्तौ च तत्त्वानां कथं क्रमो भवेत् , देशकालाभेदात् ? मेकिंत्वान्तरदशोद्रेकात्सादाख्यं मादितः । , ॥§०§यद्यप्येकमेव तदीयमेव ।स्वरूपवैत्र्यमेव ।मूरितिवैचित्र्यमयो ।ततश्चान्तरी ज्ञानरूपा या दशा उद्रेकाभासने सदायां । सदिति ।सदाख्यायाश्च सदाशिवशब्दरूपाया इदं वाच्यं ।सृष्टिपदेशादौ प्रथममुतम् ।तत्सादाख्यं ।बहिर्भावस्य शक्तिमयस्य परत्वे उद्रिकाभासे सति पारमेश्वरं परमेश्वरशब्दवाच्यमीश्वर ।त पदुतावभाम् ।एतदुक्तं ।इह तस्य भावस्तत्त्वम् , ---- भिन्नानां वर्गाणां वर्गीकरणनिमित्तं यदेकमविभक्तं भाति त । पृथिवीरूपत्वमब्रूपत्वं ति ।ततश्च शुद्धचैतन्यवर्गो यो मन्त्रमहेश्वराख्यः , तस्य प्रथमसृष्टावस्माकमन्तःकरणैकवेद्यमिव ध्यामलप्रायमुन्मीलितमात्रचित्रकल्पं यद्भावचक्रम् , तथा संहारे च ध्वंसोन्मुखतया तथाभूतमेव चकास्ति प्रतिबिम्बप्रायतया , तस्य चैतन्यवर्गस्य तादृशि भावराशौ तथाप्रवनं नाम यच्चिद्विशेषत्वं तत्सदा ।मन्त्रेश्वरादिरूपस्य तु चैतन्यराशेः स्फुटीभूतमस्मद्बहिश्करणसरणिसंप्राप्तभाववर्गप्रतिमं विश्वं प्रतिबिम्बकल्पतया भाति , तु तत् तथाप्रथनमीश्वर ।यस्तु सदाशिवभट्टारक ईश्वरभट्टारकश्च ध्वेपास्यादिरूपतया स ब्रह्मविष्णुतुल्यः पृथगेव मन्तव्यो न तु सारूप्यात् ।यथाहुरेके ब्रह्मविष्णुरुद्रा तत्त्वमध्ये किं न गणिताः ॥ २ ॥नामधेयान्तरम द्वये ईश्वरो बहिरुषो , निमेषोऽन्तः ।सामानाधिकरण्यं , हमिदंधियोः ॥§१§
, , , , । । । , , । ॥ । । । । , । , , । । , ---- ॥ ३ ॥ । ॥§०§ , ; । , , । ॥ ४ ॥ , ---- । । ॥§१§
पूर्वत्वमनन्यापेक्षाहमिति , अपूर्णत्वमपेक्षिदमिति । ध्यामलाध्यामलरूपाणामुभयांशर्शात् परापरत्वमिति । ।या तु तन्निष्ठसंवेदनदशा सा शुद्धा विद्या , तत्प्रमात्रधिष्ठातृत्वं श्रीसदाशिवेश्वरभट्टारकरूपता ॥ ५ ॥एवमेकेषां मते इत्याच्छादको यो भागः तत्प्रथाप्रधाना शुद्ध ।अन्ये मन्यन्ते , ---- यो ऽविदंभाग आच्छादनीयस्तस्य यदवभासनं तत्प्रधाना ।अन्यथा हि स इदमंशः केन भास्यतां मायायास्तत्राभावात् भावे वा प्ररोहप्रसङ्गात् ; अत एवेयं प्ररोहासहिष्णुं यत इदन्तां भासयति ततः ।भासना विद्येति ।तत एप्ररुढमाकल्पत्वात् महामायेयं श्रीरौरवादिगुरुभिरुपदिष्टा , तदेह ।भेदधीर् एव भावेषु कर्बोधात्मऽपि ।मायाशक्त्येव विद्येत्यन्ये ॥§०§मायाप्रमातरि शून्यादिरूपे ऽप्यनुल्लसिते , चिन्मात्र एव प्रमातरि कर्तरि च सति चिदेकरूपष्वपि भावेषु यदचिद्रूपतया भेदप्रकाशनलक्षणं स्वातन्त्र्यं सा , ।न च मायैव , ग्राहकस्य भागे तावदविपर्यासनात् , भगवन्तो ऽनन्ताद्या ।ते शुद्धन्मात्रगृहीताहं स्वत , द्वैतवादिनामीश्वरः । ग्राहकेऽंशतश्चैतन्यरूपात् परमार्थरूपे ग्राह्यविपर्यासनशक्तिः शुद्ध ॥ ६ ॥ ---- प्ररूढभेदावभासनं ।तत्रास्फुटे भेदे इच्छाशक्तिरीश्वरस्य व्याप्रियते , स्फुटत्वे ज्ञानशक्तिः , ग्राह्यग्राहकविपर्यासद्वयप्ररूढौ तु मायाशक्तिः , सा च पशुप्रमातृषु , ग्राहकग्राभयविपर्याससंस्कारे तु अविनिवृत्तेऽपि यदेतत् वस्तुपरमार्थप्रथनं शक्तिव्यापारो योगिज्ञानिप्रभृतिष्व ।तदेतद्दर्श ।श्वर्यस्वभावस्य पशु । ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥§१§पशुभावे विपर्यासैकरसत्वलक्षणे पाशनी ऽस्वतंत्रत्वे दृश्यद्रष्ट्टदर्शनभेदे सत्यपि जाते पूर्वोक्तयुक्तिबलेन यदेतदैश्वर्यमुक्तं तस्य या प्रकाशिका परमेश्वरशक्तिः ---- यद्वशात् केचिदेव ता युक्तीरादृत्य तदा श्वस्तहृदयाः कृतिनो भवन्ति ---- ।अयमेव षडर्धसारादिदृष्टोऽप्यस्याचार्यस्य हृदयमावर्जयति पक्षः , इत्यनुक्तेः ।एतदानन्तर्यौचित्येन च मायानिरूपणात् तदाह ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥तिरोधानकरी भिधा ॥इप्क्_३,१ । ७ ॥
। , , ॥ ७ ॥ । ॥§०§ ; , , । । , ---- । ॥ ८ ॥ , ---- , ---- । ॥§१§
। । , । , ---- , । । , । । , । , ---- । , ---- । , , । । ---- । ---- , ---- । , । , ---- , । , ---- ॥ ९ ॥ , ---- । । ॥§०§
य र्वं ---- । र्वमेव ।संसारिणामप्यनुमानागमादिदिशा प्रमेयमेव , इती ।कालादयस्तु प्रमेया प्रमार्येव लग्नाः , ---- ।वस्तुतो हि अत्रत्योऽयं प्रमातापि प्रमेय , स प्रमात्रीक्रियमाण आच्छादितताक ॥ १० ॥नन्वत्र ? इत्याशङ्क्याह ।कार्यवर्ग ॥§०§प्रमा , ---- इत्यत्रादौ बुद्धिरप्यवसायसामान्यमात्ररूपा , ग्राह्यग्राहकाभिमानरूपोऽहंकारः , , ---- इत्यन्तःकरणं ।बुद्धौ शब्दाद्यध्यवसायरूपायामुपयोगीनि बुद्धीद्न्त्रियाणि पञ्च ---- श्रोत्रं , त्वक् , चक्षुः , जिह्वा , ध्राणम् , ---- ।कर्मणि तूपयोगीनि ।तथा ---- त्यागो ग्रहणमिति द्वयम् , ---- बहिर्विषयः यत् तत्र पाणिः पायुः पादः , ---- ।एतदेवान्ताः त ।क्षोभप्रशान्त्या । कर्मेयाण्यहङ्कारविशेषात्मका ।तेन च्छिन्नहस्तो बाहुभ्यामाददानः पाणिनैवादत्ते , म ।केवलं तत्तत्स्फुटपूर्णवृत्तिलाभस्थानत्वात् ङ्गुलिरूपमधिष्ठानमस्यौच्यते , ---- इत्येवं । ऽअप्यसाधारणेन ।स्थूलं कार्यं पृथिवी , आपः , तेजो , वायुः , नभः , ---- ।सूक्ष्ममेषामेव रूपं , गन्धो , रसो , रूपं , स्पर्शः , शब्दः , ---- ।तत्रैकैकगुणमाकाशादि , एकैकवृद्धगुणं वा , ---- दर्शनभेदः , ---- न विवेचितो , । स्थूलं विभक्तमविभागस्वानुमापकम् , ---- स्थूलरूपोपक्रममुक्तम् ।अत्र पृथिव्याद्याभासा मिश्रीभूय घटादिस्वलक्षणीभूताः कर्मेन्द्रियैरुपसर्पिताः , बुद्धीन्द्रियैरालोचिताः , अन्तःकरणेन संकल्पिताभिमतनिश्चितरूपाः , विद्यया विवेविताः, कलादिभिरनुरञ्जिताः , प्रमातरि विश्राम्यन्ति , ---- ।एतच्च विस्तरतस्तत्प्रधानेषु तन्त्रालोकसारादिषु मया निर्णीतम् , ---- इतीहानुपयोगान्न वितानितम् , ---- ॥ ११ ॥ श्रीमदार्योत्पलदेवविरचितायामीश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचितविमर्शिन्याख्यटीकोपेतायामागमाधिकारे प्रथममाह्निकम् ॥ १ ॥ द्वितीयमाह्निकम् ।[]