Īśvarapratyabhijñā Vimarśinī · Āhnika 2
Tap a verse for its meaning
- 1। ॥} । ---- । , ---- । , , , , , ---- । ॥ । ॥§०§ , , , । , । । ॥ १ ॥ । । ॥§१§ । ॥§२§ , , ---- । । । , , । । , ---- ।
- 2, । । , , , , ---- , ॥ ३ ॥ , ---- । । ॥§०§ । ॥§१§ , । । , ---- । , । । , , ॥ ४ ॥ ॥ ५ ॥ । । ॥§२§ । । ---- ; , ---- ॥ ६ ॥ ; ? । । ॥§३§
- 3बुभूसं , त्वन्यः परमार्थयो ऽस्ति , ---- इत्यसकृदुक्तम् ; तत ऽप्यन्योन्यं , । विज्ञामकेवलो , ---- इत्यादौ तन्त्र्यविरतमेषामिति ॥ ७ ॥ स्वातन्त्र्यहानि इत्यस्य विज्ञानाकलविषयतामुक्त्वा प्यबोधता इत्यमुमंशं ।शून्याद्यबोधरूपा ।तेषां कार्मो मलोऽप्यस्ति मायीय ॥§०§ जडत्वादनोधरूपे , वा अहमिति कर्तार ।प्रलयावधि हि ते तथाकृताः उत्तरकालं तु कार्यकरणसंबद्धा एव भवन्ति ; यत न केवलमुक्तरूप आ,अव मलो यावत् कार्मो ऽपि वाससंस्काररूपो व ।यद्येवम् , प्येषां ।सत्यम् , सवेद्ये सुषुप्तपदे , ऽपवेद्ये न भवति ; मायीयो विकल्पितो । ---- ऽपि ।अन्ये ।स्थूलदेहेन्द्रियात्मककार्यकरणवियोगरूपत्वं प्रलयाकललक्षणं सर्वेषां क्यम् ॥ ८ ॥ प्यबोधता इत्येवमंशः , प्रसङ्गा विषयो , पाक्षिकत्वमु ।अधुना पुनराणवकार्ममलद्वयाभावेऽपि शुद्धोऽस्ति मायाख्यस्य मलस्य विषयः , ---- बोधानामपि । मायामलो विद्येश्वरा ॥§१§ये चिन्मात्रमेवात्मतया पश्यन्ति अहम् च चमत्कारोल्लासात् कर्तारस्तत सर्वज्ञाः सर्वकर्तारश्च ते ।कि तनुकरणभुवनादि यदेषां वेद्यतया कार्यतया , भिन्नमेव , ---- इत्यस्ति विद्ये श्वराणां ॥ ९ ॥ यो विषयस्तं दर्शयितुमाह ।देवादीनां च । कार्ममेवैकम् ॥§२§
- 4; । , । ? , । । ।}इति । , ---- । , , ---- । , ---- । , । ।}इत्युक्तम् । ॥ १० ॥ , ---- । ॥§०§ । ॥§१§ , , , , , , , , , , , ---- । ।
- 5तूक्तगुरूपदेशादिदिशा व्यापकत्वनिदिधर्मपरामर्शमात्मनि ।विदधता ततः शून्यादेः प्रमेयादुन्मज्ज्येवास्यते तदा र्यातीतावस्था ।यदापि परामृष्टतथाभूतवैभवादिनित्यैश्वर्यसंभेदेनैवाहंभावेन शून्यादिदेहधात्वन्तं सिद्धरसयोगेन विध्यते , स्यां तदपि प्रमेयतामुज्झतीव ।सेयं द्वय्यपि इत्युक्ता ।सम्यगावेशनमेव हि , तूपदेशान्तराणि । ।{मय्यावेश्य मनो ।}(गी । १२ ।२) ।{अथावेशयि ।}(गी । १२ ।९)इत्यादि ।समावेशपल्लवा ।यद्गीतमपि ।{ऽप्यसमर्थः त्कर्मपरमो ।}(गी । १२ ।१०) ।देहपाते तु परमेश्वर करसः , ---- ।तदेह --- यत् पुनः कर्तृताया मुख्यत्वं तन्नान्तरीयकश्च शून्यादेर्गुणभावः , तस्मिंश्चाप्यचिद्रूपे गुणीभूते स्वातन्त्र्यस्याप्यबोधता मलल्यापारस्यापहस्तनात् चितो यः परोऽप्यात्मभागो बोधलक्षणो मलेन न्यक्कृतोऽभूत् तस्यापि अधुनोन्मग्नत्वेन मुम् ।यच्च तत् कर्तृताया मुख्यत्वम् उन्मग्नता , इदमेव ज्ञानमज्ञानात्मकमलप्रतिपक्षत्वात् ; तदेतन्मुख्यत्वं समावेशस्य लक्षणं येन देहस्थितोऽपि पतिः मुक्तः शास्त्रेषूक्तः ॥ १२ ॥नन्वेवं पत्युः समावेशात्मिका र्यतदतीतरूपा भवतु दशा , पशोस्तु कथं सुषुप्तस्वप्नजाग्रदृशाभेद आगमेषूक्तः , ---- इत्याशङ्क्य सुषुप्तस्वरूपमेव तावदाष्टे । बुद्ध्याद्यभावात्मन्यहन्ताकर्तृतापदे । ॥§०§क्षाणामान्तरी ।थवा ऽहन्ता ॥§१§ ।सवेद्यमपवेद्यं ॥§२§
- 6स्वस्वरूपमाच्छादयत् भाते ।एकमेव दं , त्वत्र ।तत्रापि क्रम भेद ।तदेवंस्थिते यश्चित्तत्त्वस्य स्वरूपाच्छादनभागः स त्तरभागान्त्रासंकीर्णो यदा विश्राम्यति तदनुदयाद्वा तत्प्रध्वंसाद्वा प्रलय इव तदनादरणाद्वा निद्रासमाधिमूर्च्छादाविव , व चाहन्तारूपं कर्तृतायाः पदं परामर्शो ऽस्फुटत्वादरूपात्मना संस्कारेण शुद्धेन वेद्यपदवीमप्राप्तेन युक्तो भवति , तदा सैवावस्था नेत्येवपरामर्शलेशानपेक्षितनिषेध्यबुद्ध्यादिविषयसुस्पष्टपरामर्शसंभेदापि अवश्यंभाविनिषेध्ययोगात् अकिञ्चनोऽहम् इतिवत् स्वीकृतसामान्याकारनिषेध्या , अत संस्कारशेषीकृतज्ञेया शून्य इत्युते ।तथाविधे बुद्ध्यादीनां देहादिनीलान्तानामभावरूपे शून्यत्वमुच्यते , यत ज्ञेयानां ता ।इयमेव हि सर्वत्राभावो न सतां सत्म ।व शून्ये प्रमातरि समवेता प्राणापानसमानोदानव्यानात्मके युचक्रे प्रेरणात्मिका शक्तिः , तयोरान्तरी ।बाह्या ।तदुक्तम्{सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या यवः ।} ( ।२९ का ।) । शून्य हन्ता अक्षचक्रोपोद्वलिता जीवनम् , इति स शून्य जीवः रति ।यदि वेन्द्रियशक्तीनामेव यान्तरी साधारणप्राणनात्मिका प्राणशब्दवाच्या प्राणादिमारुतविशेषप्रेरणामयी सैव अहम् इत्यधिशयाना जीवनम् , प्राण जीवः संसारी , स , प्राणाश्च पुर्यष्टकशब्दच्यः , प्राणादिपञ्चकं बुद्धीन्द्रियवर्गः कर्मेन्द्रियगणो निश्चत्मिका धी ।तन्मात्रपकं मनोऽहं इत्यन्ये{ मनोऽहंबुद्धि ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।}(स्प । ४ ।१९) ।{भूमिरापोऽनलं ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।}(गी । ७ ।४) ।
- 7यदुभयात्मकं तावत्येव , यदहन्तायाः । त्वसुप्त , त सुप्त , ---- ।तत्र शून्यसौषुप्ते न किञ्चिद्व्यतिरिक्तं वेद्यम् , ---- इति मायीयमलाभावादपवेद्यं तत् ; प्राणसुषुप्ते स्पर्शकृतस्य सुखदुःखादेर्भावात् मायाख्यमस्ति मलम् , ---- इति सवेद्यं । गाढागाढसुषुप्तद्वितयवत् प्रलयो ऽपि मव्यः । देहादिप्रध्वंसानुदयकृतरतरकाल ।सुषुप्तं तु देहाद्यनादरकृतमचिरकालं च , ---- ।पि श्रमकृतं निद्रा , धादोषकृतं , , , ---- इत्याद्यवान्तर ।केचित्तु समाधिरूपं सवेद्यमन्यदप , ---- ॥ १५ ॥नन्वेवं स्फुटवेद्यपदविनिर्मुक्ता सुषुप्तावस्था , स्वप्नजाग्रहशयो भेदः ? इत्याशङ्क्य भेदमाहमनोमात्रपथेऽप्यक्षविषन । ॥§०§सर्वाक्षगोचरत्वेन या बाह्यत । ॥§१§बाह्येन्द्रियाणि चक्षुर्गोलकादीनि निमीलितानि यमाणस्य , , , त्वणुना , , ।अत एव मनोमात्रस्थिदेव । बाह्येन्द्रियविषयत्वं प्रमात्रन्तरसाधारण्यं चकास्ति , तद्यद्यपि यावद्भाति तावत् तथैव , तथाप्युत्तरकालं प्रबुद्धस्य न तथा , ---- परामर्शेन तद्रूपं निर्मूलत्वेनावभाति , ---- भ्राम् ।यानि हि प्रमात्रन्तराणि स्वप्ने स्वेन्त्रियाणि च भान्ति , एतानि प्रबोधकालभाविभिरेव तैरभिन्नानि , ---- निश्चयः , प्रबोधकाले च न तथा , ---- नियावृत्तिरपहृतैव ।तेनोभयमपि भ्रान्तमुच्यते ; भ्रामेव स्थैर्यम् ।मिन्द्रियाविषवाधारणत्वमाक्षिप्तम् ,{विभ्रमेणैव स्थैर्य ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ । ।} स्वकण्ठेन , ऽपि न ।एवंभूता या सृष्टिः सा पशोः स्वप्नसमये स्वप्नपदं स्वप्नकाले विषयः इति , तथाभूतविषयं प्रमातृत्त्वं पशोः स्वप्नावस्था इति । ।
- 8। , ; , ---- ।यावनुवृत्तिस्थैर्य ताव । , ---- इत्यवभाससारत्वात् , ऽपि जाग्रदेव ; जाग्रदभिमतमपि वा दीर्घदीर्घं कालान्तरे निश्चयानुवृत्तिनिर्प्धाज्जाग्रदन्तरापेक्षया स्वप्न ति ॥ १७ ॥ प्रभृत्युपादेयत्वं । ॥§०§यत्रायं प्रमाता त्यागोपादानतदिच्छाप्रयत्नादिकं परिक्लेशं पश्यति , तदेस्य । , ततदवस्थात्रये ; यच्चिन्मयं , त तामभ्येति , । हानि , किञ्चिदुन्मज्जनं । ---- , न्यग्भावादहन्तोद्रेके । ।यस्तु समावेशज्ञस्तस्य तत्काले दुःखानुदय ।यदाह{दुर्बलो ऽपि तदाक्रम्य ।आदयेद्बुभुक्षां च योऽतिबुभुक्षितः ॥}(स्प् ।४८) ।एवं प्राणादेः प्राधान्ये कर्तृताया गुणभावे सुखदुःखवैचित्र्यशतयोगः प्रयासभूमिः , --- इति सुषुप्ते प्राणादिप्राधान्यं कर्तृतान्यम्भावश्चास्ति , ---- त्रयमेव ।कर्तृताप्राधान्योन्मेषात्तु तुर्यरूपा र्यात्मकर्यातीतदशान्तमुपादेयम् , एकरसानन्दघनस्वभावलाभे उपादित्सा -- जिहासा -- वैवश्य -- परिश्रम-- प्रशमात् , ---- ॥ १८ ॥ननु प्राणादिप्राधान्यं हेयतायां कारणमुक्तं तच्चेज्जाग्रदादित्रय तर्हि तुर्यादौ तदभावात् मावेशे व्युत्थामानुपपत्तिः , ---- ।प्राणापानम ।तच्छेदात्मा समाना ॥§१§मध्योर्ध्वगाम्युदानाख्यर्यगो । व्यानो ॥§२§
- 9येयं चिद्रूपस्य स्थितिः , सा तावत्सामान्यपरिस्पन्दरूपा , देहप्राणादेरचेतनस्य चेतनायमानतासंपादनात्मिका अहमितिस्वात्ररोपरा सैव । किञ्चि प्राणत्वमपानत्वं ।तदिदं विशेषद्वयं जाग्रति स्फुटमेव , ततो ऽपि ; भ्यन्तरे । ऽपि तद्द्वयमस्त्येव ; स्वपतो ऽपि स्फुटमेव ।स्वयमेव च वेद्य संवेदनात् त्यागोपादानरूपा संवेद्यत , तेन प्राणना प्राणापानविशेषद्वयमयी , ; , तदेव , , दं । द्विविधमपि ।सवेद्ये यद्यपि , पि तयो तदेव सुषुप्तमिति ।तत्र प्राणापानयोर्यश्छेदो विश्रान्तिः कंचित्कालं तदात्मा सकलरदिवर्गस्योर्ध्वाधरतिर्यक्षु समानीकरणव्यापारात्मा , तत हृत्पद्मविकासदानाद्भुक्तपीतजरणकारी समानो दिनरात्रिरूपयोः प्राणापानयोः कंत्कालं साम्याद्विच्छेदाच्च विषुवत्कालतु ।विषुं व्याप्तिं समानीकरणमर्हति , ---- , {तदर्हम्}(पाषू ।५-१-११७) ।उपमाने वतेरेव व्यवत्वम् उद्धतो निवतः प्रयोगात् ; तद्धि न्यायसिद्धं न वाकम् ।विशेषं वा दिनरात्रितदूनाधिकर्वलक्षणं सुवति प्रेरयत्यविरतम् , ---- । च विषुवति विच्छिद्यमानस्य प्राणापानस्य संस्काररूपतया सद्भावः , सैव विच्छेदो न तु सत्म ऽस्ति , ---- इत्युक्तमसकृत् । हानादानयोर्बीजरूपता सुषुप्ते ; इयति ।