। । । ॥§०§ । ॥§१§ । ॥§२§ । ॥§३§ । ॥§४§ । ॥§५§ ---- । ॥§६§ । , । । ।}इति । । । । ॥}
।एत । निखिलोत्कर्षपरामर्शनमपि ।यद्यपि स्वयमेवेयमियती परमशिवभूमिरभ्येति , को ऽपि , मायीयं ।, - , ।जयपदोदीरणे ऽपि तादृशसमुत्कर्षातिशयशालिनि स्वात्मानमप्रह्वीकुर्वाणस्य तटस्थस्य परमनात्मोपकारित्वम् इति समुत्कर्षविशेषाक्षिप्त नमस्कारो ऽवश्यमभ्यन्तरीकार्यः, इत्यनया - ।---प्रध्यानप्रभृतीनामपि - इयमेव ।यं पुन , द्वयमपि शब्दपरामृष्टमेव ।एतच्च पदार्थव्याख्यानावसर ।स्वशब्दपरामर्श सर्वजनहितत्वाद्युक्तियुक्तः, स हि सर्वस्यैव झटिति हृदयंगमः, अर्थाक्षिप्तस्तु कतिदेव , ।एत । - ।इह यद्यत्किं चन(क्स्स्: किंचित्) स्फुरति तत्तद्वक्ष्यमाणेश्वररूपस्वात्मप्रथामात्रम्, तत्र तु उपायोपेयभावप्रभृतिः कार्यकारणभावो ऽपि यथाप्रकाशं परमार्थभूत , प्रकाशस्य अनपह्नवनीत् ।यदाह {प्रकाशश्वैव ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।}{ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।}
इत्यम् । ऽपि परिपूर्णस्वातन्त्र्यलक्षणमाहेश्वर्यनान्तरीयकताक्रोडीकृतानन्तशक्तिचक्रचुम्बितभावभावितप्रथान्तरव्यचधानं ; , जडतनाद्यवान्तरभेदशतसंभिन्नश्च , तत्कृत सर्वो ऽयं ---- - । , । अनुग्रहलक्षणो ऽन्त्यः , ।अन्यत्रत्यो हि अपवर्गः कुतश्चिन्मुक्तिः, न सर्वत निःश्रेयसाभास ।स चायं द्वितीयः कार्यकारणभावो लौकिकान्वयव्यतिरेकसिद्धप्रसिद्धकार्यकारणभावविलक्षणत्वात् स्फुटेन रूपेणासंचेत्यमानः कादाचित्कवस्तुसद्भावोन्नेयपरमार्थः अतिदुर्घटकारित्वलक्षणैश्वर्यविजृम्भाभाविताद्भुतभावः प्रथमकोटिसंभावनाशून्यकालिकाकारस्वप्रकाशावरणनिराकरणमनोरथशतदुष्प्राप इत्येवंप्रकारः कथमा द्योतकनिपातसतेन निरूपितः ऽकथंचित्ऽ; , केनचिच्च प्रकारेण परमेश्वराभिन्नगुरुचरणमाराधनेन ।यथोक्तम्{संबन्धो ऽतीव ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।} ।‘आसाद्यऽ; आ समन्तात् परिपूर्णरूपतया सादयित्वा , स्वात्मोपभोगयोग्यतां निरर्गलां गमयित्वा ; इयता विदितवेद्यत्वेन परार्थे शास्त्रकरणे अधिकारो दर्शितः ; अ प्रतारकतामात्रमेव । ।अन्यथा तु सादनतारतम्यप्राप्तौ ।संभवन्ति हि मायागर्भाधिकारिणो विष्णुविरिंचाद्याः , तदुत्तीर्णा महामायाधिकृताः शुद्धाशुद्धा मन्त्र-तदीश-तन्महेशात्मानः ; शुद्धा ।ते तु यदीयैश्वर्यविप्रुड्भिरीश्वरीभूताः स भगवान् अनवन्नप्रकाशानन्दरूपतन्त्र्यपरमार्थो , ऽ; इत्यनेन ।दीयते अस्मै स्वामिना सर्वं यथाभिलषितम् , इत्यनेन ।‘जनस्यऽ; इति , यः कत् जायमानः तस्य , इत्यनेन अधिकारिविषयो नात्र कश्चिन्नियम दर्शयति , यस्य यस्य इदं स्वरूपप्रथनं तस्य महाफलम् , प्रथस्यैव परमार्थफलत्वात् , तस्य च प्रतिबन्धकसंमतैरप्रतिबन्धनीयत्वात् , न प्रथितमप्रथितमिति यात् ।तदुक्तम्{नेहाभिक्रमनाशो ऽस्ति प्रत्यवायो न विद्य ।स्वल्पम ॥} ।परमगुरुपादैरपि
{ शास्त्रा । ॥ पि ।सकृज्झाते ॥ ।} । इत्यनेन उपकरणीमाह । ।परार्थश्च प्रयोजनं भवत्येव तल्लक्षणत्वात् , न हि अयं दैवशापः स्वार्थ एव प्रयोजनं न परार्थ ; तस्यापि अतल्लक्षणत्वे सति अप्रयोजनत्वात् ; संपाद्यत्वेन अभिसंहितं यत् मुख्यतया तत क्रियासु प्रयोजकं तत्प्रयोजम् ।अत भेदादे ऽपि ईश्वरस्य सृष्ट्यादिकरणे परार्थ एव प्रयोजम् {यमर्थमधिकृत्य पुरुषः प्रव } ।इन् इति इच्छाविषयीकृ ।इच्छाशक्तिश्च उत्तरोत्तरम् उच्छूनस्वभावतया क्रियाशक्तिपर्यन्ती ---- ।उपशब्दः समीपार्थः , तेन जनस्य परमेश्वरधर्मसमीपताकरणम् ।अत ह समस्त ।परमेश्वरतालाभे समस्ताः संपदः तन्निःष्यन्दमय्यः संपन्ना , ।प्रमुषितस्वात्मपरमार्थस्य हि किम् अन्येन लब्धेन , लब्धतत्परमार्थस्यापि तदन्यत् नास्ति यद् वाञ्छनी ।यदुक्तं ग्रकृतैवः{भक्तिलक्ष्मीसमृद्धानां किमन्यदुपयातम् । किमन्यदुपतम् ॥}इत्येवं षष्ठीसमासेन प्रयोजनमुक्तम् , बहुब्रीणा ।समस्तस्य भावाभावरूपस्य बाह्याभ्यन्तरस्य नीलसुखादेः या संपत् संपत्तिः सिद्धिः तथात्वप्रकाशः , तस्याः सम्यक् अवाप्तिः विमर्शरूढिः , सैव हेतुः यस्यां त्यभिज्ञायाम् , तथा ---- ।यदाह अ{इदमित्यस्य । विश्रान्ति सो ऽहमित्ययम् ॥} ।तथा व{प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरहंभावो ।उक्ता च सैव ॥स्वातन्त्र्यमथ मुख्यमीश्वरतापि ।} ।इयता च उपाये दुर्घटत्वाशङ्का ।यदन्ते { }(इप्व्_४,१ ।१६)
। प्रतीपमात्माभिमुख्येन । ---- अननुभूतपूर्वोऽविच्छिन्नप्रकाशत्वात् , तच्छक्त्यैव ---- ।प्रत्यभिज्ञा च ---- भातभासमानरूपानुसंधानात्मिका , स यं चैत्र ---- इति प्रतिसंधानेन अभिमुखीभूते वस्तुनि ज्ञानम् ; लोकेऽपि एतत्पुत्र एवंगुण एवंरूपक इत्येवं वा , अन्ततोऽपि सामान्यात्मना वा ज्ञातस्य पुनरभिमुखीभावावसरे प्रतिसंधिप्राणितमेव ज्ञानं ---- व्यवह्रियते ; नृपं प्रति पितोऽयम् ---- इत्यादौ ।इहापि प्रद्धपुराणसिद्धान्तागमानुमानादिविदितपूर्णशक्तिस्वभावे ईश्वरे सति स्वात्मन्यभिमुखीभूते तत्प्रतिसंधानेन ज्ञानम् उदेति , नूनं स ईश्वरोऽहम् ---- ।तामेनाम् उपपादयामि ।उपपत्तिः संभवः , तां संभवन्तीं तत्समर्थारणेन प्रयोजकव्यापारेण पादयामि ।तथा हि ---- संभवति तावद् असौ , ; निरोधकाभिमतमायाशक्तिसमपसारणमात्रमेव ।प्रत्यभिज्ञोपपत्तौ स्वपरविभागाभावे तदपेक्षं कर्त्रभिप्रायादि असंभाव्यम् ।इत्थं च अत्र योजना , ---- महेश्वरस्य दास्यं समस्तसंपल्लाभहेतुं कथंचित् आसाद्य , जनस्यापि कथंचित् तत्प्रत्यभिज्ञाम् आसाद्य प्रापय्य , उपकारं समस्तसंपल्लाभहेतुभूतं महेश्वरदास्यात्मकम् इच्छन् , तामेव समस्तसंपत्समप्तिहेतुकां तत्प्रत्यभिज्ञाम् ।आसाद्य आवृत्तियोजने द्वौ णि । , ।यदुक्तम्{ ।} ।टीकाकारेणापि वृत्तिमात्रं व्याख्यातुमुद्यतेन नेदं स्पृष्टम् , अस्माकं तु सूत्रव्याख्यान उद्यम -- । ।मनेन न अभिधेयम् , प्रयोजनम् , योजनम् , योजनम् , अधिकारिनिरूपणम् , गुरुपर्वक्रमः संबन्ध -- ।तथा हि ---- समस्तसंपल्लक्षणो व्याख्यातो योऽर्थः पूर्वं पुण्यपापादौ संसारमूलकारणे हेतुः , स एव प्रत्यभिज्ञायते अनया ---- इति करणव्युत्पत्त्या उपायः इह लोकोत्तरमार्गं निर्णीतः , दुर्घटकारित्वलक्षणमैश्वर्यम्{मार्गो व}(इप्व्_४,१ । १६ ।)इति शाखान्ते निरूपयिष्यमाणं सूचयता उपायः दर्शितः अभिधे ।अत { }(इप्व्_१,१ । ४ ।)इत्युपक्रमपूर्वकं ।प्रयोजनं च प्रत्यभिज्ञोपाय , तस्य प्रयोजनम् प्रत्यभिज्ञानम् , तस्यापि प्रयोजनं समस्तसंपल्लक्षणपारमैश्वर्यैकरूपरथनम् , ततः परं नास्त्येव , तस्य सर्वपर्यन्तफलदंशांशिकयापि ।यदुक्तं मयैव त्रे
{ क्रियाणामथवा पर्यन्ततस्त्वन्मयतैव । पुनरत्र स्यादवस्थयैव ॥} । {तदत्र }(इप्व्_४,१ । १६ ।) । इत्यनेन । {अनिशमाविशन्}(इप्व्_४,१ । १६ ।) । इत्यनेन ।{महागुरुभिरुच्यते }(इप्व्_४,१ । १६ ।) । वाक्यमुद्देशरूपं , मध्यग्रन्थ ,{ }(इप्व्_४,१ । १६ ।) -- इत्येवं पञ्चावयवात्मकमिदं ।नैयायिकक्रमस्यैव मायापदे पारमार्थिकत्वम् ---- {}(इप्व्_२,२ । १ ।)इत्यादिषु उद्देशेषु प्रकटीभविष्यति -- तावद् ग्रन्थस्य तात्पर्यम् सुजनश्च लौकिकेश्वरपरिचित ईश्वरविषये जनम् अनुजीविगुणसंपन्नं प्रकाशयति , जनविषये च अभिगामिकादिगुणसंपन्नम् ईश्वरं प्रकाशयति - इयानर्थः सामान्येन षष्ठोसमासेन दर्शितः तस्य प्रत्यभिज्ञा ।एतकाकर्णनसमये परमेश्वरतादात्म्यमेव ।तथा हि ---- जनस्य इत्याकर्णनात् वयं ते जननमरणपीडिता अपर्युपस्तवृत्तयश्च , अस्माकमयम् उपकारम् इच्छन् , महेश्वरस्य दास्यम् आसाद्य , समस्तसंपत्समवाप्तिहेतुं तत्प्रत्यभिज्ञाम् उपपादयति ; ततश्च तत्प्रत्यभिज्ञामेवंभूतां वयं प्राप्ता , इतीत्थमेव , न ; ।आरोग्यकामाः शिवां सेवन्तां सेवध्वम् ---- इति वा वाक्यार्थस्य सेवामहै -- इत्येवंरूपेण अधिकारिणि द्वितीया कक्ष्या संक्रान्तौ , तृटीयकक्ष्यामेव भाविकोटिपतितामपि पुरुषार्थसंपत्तिम् अकालकलितस्वरूपानुप्रवेशेन स्वात्मीकृताम् अभिमन्यमाने , तत विततसंवित्सुन्दरपरामर्शो पूर्णताभिमानप्रतिलम्भात् , अन्यस्य तु अनेवंरूपत्वेनैव अनधिकारिता ताटस्थ्यप्राणा ---- ।तदास्ताम् अवान्तरमे अतिगहनं च ---- स्थितमे ।एतेन श्लोकेन ईश्वरसांमुख्यं विनेयानां प्रयोजनादिप्रतिपादनं च क्रियते ---- ।{ ।उपोद्धाताय यस्य तं मः ॥} ॥ १ ॥
। ? , । । , । -- ; ? , । ॥§०§
, ? , ? ? ? , ? । , ? , , ; , ; , ? ? ; , । , ---- । ---- ? , ; । , , ; , , । । , ---- । ---- । । ---- । ---- । । ---- । ---- , , । । , , । , । , । , ; ; ; ; , ---- ---- , । ---- , , ; , ; ; ॥ २ ॥
प्रमाणव्यापार , ---- इत्याशङ्क्याहकिं मोहवशादस्मि ऽप्यपलक्षिते ।यं प्रत्यभिज्ञोपदर्श्यते ॥§०§स ईश्वरस्वभाव आत्मा प्रकाशते तावत् , तत्र च अस्य स्वातन्त्र्यम् न केनचिद्वपुषा न प्रकाशते , तत्र अप्रकाशात्मनापि प्रकाशते प्रकाशात्मनापि , तत्रापि प्रकाशात्मनि र्वथा प्रकाशात्म ; , , ; तदमी ।तत्र प्रथमः प्रकारो जडोल्लासः , अन्त्यः परमशिवात्मा , मध्यमा जीवा भासाः , सैव भगवतो माया विमोहिनी नाम शक्तिः , तद्वशात् प्रकाशात्मतया सततम् अवभासमानेऽपि आत्मनि भागेन अप्रकाशनवशाद् हृदयंगमीभावमप्राप्ते अत एव पूर्णतावभासनसाध्याम् अर्थक्रियाम् अकुर्वति , र्णतावभासत्मकाभिमाविशेषसिद्धये व्याख्यातपूर्वा प्रदर्श्यते , कथम् ? शक्तेः ईश्वरनिष्ठत्वेन प्रसिद्धाया दृक्क्रियात्मिकायाः , आविष्करणेन प्रदर्शनेन , अभिमानसाध्यार्थक्रियाणां तदभिमानसिद्ध्या विना असिद्धेः ; तथा {तैस्तैरप्युपया ।}(इप्व्_४,१ । १७ ।) ।एतदुक्तं भवति ---- न कारकव्यापारो भगवति , नापि ज्ञापकव्यापारोऽयम् , तु मोहापसारणमात्रमेतत् , व्यवहारसाधनानां प्रमाणानां व ।घटोऽयमग्रगः प्रत्यक्षत्वात् ---- इत्यनेन हि घटो न ज्ञाप्यते प्रत्यक्षेणैव प्रकाशमानत्वात् , अन्यथा पक्षे हेत्वसिद्धेः , केवलं मोहमात्रमपर्यते ।यश्चायं मोहस्तदपसारणं च यत् , तदुभयमपि भगवत विजृम्भामात्रम् , न अधिकं किंत् ---- इत्युक्तं वक्ष्यते ॥ ३ ॥ननु परिदृश्यमाने भावराशौ किमीया शक्तिराविष्क्रियते कं च प्रति ।जडानां तावत् न ज्ञानात्मिका शक्तिरस्ति , क्रियात्मिकापि स्वातन्त्र्यप्रांआ स्वातन्त्र्यव्यपगमाद् असंभावनाभूमिरेव ; च रथो गच्छति ---- इत्यादौ उपचारं केचन प्रतिपन्नाः , न च जडान्प्रति व्यवहारसाधनम् उचितम् ; अथ अजडजीवज्जनताधिकारेण उभयमपि , तर्हि सर्वस्य स्वात्मा महेश्वर ---- दूरतरं विप्रकर्षिता प्रत्याशा , तदेतद् आश्ङ्क्य रूपयतितथा जडभूता ष्ठा ।ज्ञानं क्रिया भूता जीवतां जीव ॥§१§
, इत्यर्थः । इत्यनेन , हेतुरित्यन्ये , हेतुसिद्ध्यायत्तमुपक्रम्यते इत्यर्थः ।तेन बुद्धिवर्तिना , तत एव स्मर्यमाणेन ग्रन्थेन वर्णयिष्यमाणेन प्रकारेण यस्मात् सर्वमेतद् युक्तम् तथा हि र्थः ।इह तावत् भावराशिर्यथा विमृश्यते तथा अस्ति , अस्तित्वस्य प्रकाशं शरणीकुर्वतः प्रकाशप्राणितदेशीयं आश्रित्य समुन्मेवात् , अविमृष्टं हि यदि वस्तु तन्न नीलं न पीतं न सत् न असदिति कुत पर्ययोगे किमुत्तरं । यद् यथा यावत् अवाधितं विमृश्यते तत् तथा तावत् अस्ति , तत् एव देशकालाकारविततात्मानो ऽपि द्रव्यक्रियासंबन्धादयः एकत्वेन परमार्थसन्त {क्रियासंबसामा}(इप्व्_२,२ ।१)इत्यादिना , श्च विततमपि इदं विश्वं संक्षेपविमर्शदशाधिरोहे जडं जीवच्च ---- इत्येतावता द्वयरूपेण ।तत्र जडा विमृश्यमाना न स्वतन्त्रा भवन्ति , विमृश्यमानता हि तेषां न स्वशरीरविश्रान्तः को ऽपि धर्मः जडत्वाभावप्रसंगात् , मम नीलं भाति मया नीलं ज्ञायते ।तेषाम् जडभूतानां चिन्मयत्वे ऽपि मायाख्यया ईश्वरशक्त्या जाड्यं प्रापितानाम् , जीवन्तं प्रमातारमाश्रित्य प्रतिष्ठा मात्राभिमुख्ये अवस्थानम् , ततो म पृथक् स ।यथोक्तं ग्रन्थकृतैवः{मात्मन्यल्पाः सन्त्यमी ।जडाः प्रकाश कः ॥}
। ; , शक्तिराविष्क्रियते ---- इत्येतत् रुत्थामेव ।ये तु अन्ये जडेभ्यो जीवन्त ---- नाम प्रसिद्धाः तेषामपि शरीरप्राणपुर्यष्टकशून्याकाराः तावत् जडा तेषामपि किमु ।अत ।अवरूपं यल्लग्नं भाति तदेव जीवरूपभूतं सत्यम् ; तस्य च आपाते यद्यपि बहुत्वं भाति तथापि तत् त्मकवेद्यशरीराद्युपाधेः ।ततस्तत् अपारभार्थिकम् अन्योन्याश्रयात् , जीवा हि जडभेदात् भेदभागिनः जडाश्च जीवभेदात् , एतद्देहो ऽयम् एतद्वेद्यो ऽयम् ---- इति भेदम् उपेयुः , नीलपीतादिभावभेदा प्रमातृसंलग्नतया भेदभूमिमेव परमधिरूढा । ।तदयं जीवाभेद संपन्न जीवन् प्रमाता ---- ।जीवनं च जीवनकर्तृत्वं तच्च ज्ञानक्रियात्मकम् , यो जानाति करोति स जीवति ---- इत्युते ।तदयं प्रमाता ज्ञानक्रियाशक्तियोगाद् ईश्वर ---- इति व्यवहर्तवयः पुराणागमादिप्रसिद्धेश्वरवत् ; तद्प्रसिद्धावपि सर्वविषयज्ञानक्रियाशक्तिमत्त्वस्वभावमेव ऐश्वर्यं तन्मात्रानुबन्धित्वादेव सिद्धम् ; तदपि च कल्पितेश्वरे राजादौ व्याप्तिग्रहणात् , यो यावति ज्ञाता कर्ता च स तावति ईश्वर्प् राजेव , अनीश्वरस्य ज्ञातृत्वकर्तृत्वे स्वभावविरुद्धे यतः ; आत्मा च विश्वत्र ज्ञाता कर्ता च ---- द्धा ।ज्ञानक्रियाशक्तो भाविक्यौ अप्ररूढभेदोन्मेषे सदाशिवेश्वरौ , भेदस्य सामान्यतः प्ररोहे विद्याकले , विशोषतः प्ररोहे बुद्धिकर्मेन्द्रियगण ।जडा इति अजीवन्तः , अ च ---- इत्यापाते तावद् न संविदापाते भातीति जीवतामिति जङ्गमा ॥ ४ ॥ननु ज्ञानक्रिये कथं सिद्धे यत ऐश्वर्यव्यवहारः प्रसाध्यते ---- शङ्कां शमयिमाह ।परैरप्युपलक्ष्येत न्यज्ञानमूह्यते ॥५ [§०§]अहं जानामि , मया ज्ञातं ज्ञास्यते च ---- इत्येवं स्वप्रकाशाहंपरामर्शपरिनिष्ठितमेव इदं ज्ञानं नाम , किं तत्र अ विचार्यते , तदप्रकाशे विश्वम् अन्धतमसं स्यात् , तदपि वा न स्यात् , बालो ऽपि प्रकाशविश्रान्तिमेव ।तदुक्तम्{विरमरे ।}(बृ ।२,५ ।१९) ।तन्निह्नवे हि कः प्रश्नः , उत्तरं स्यात् ---- ।तत्र च जानामि ---- इत्यन्तःसंरम्भयोगो ऽपि भाति , येन शुक्लादेर्गुणात् न्तजडात् जानामि ---- इति ---- वपुः त्स्वभावताम् अभ्येतिः ; स रम्भो क्रियाशक्ति ।यदुक्तम् ----{घटादिग्रहकाले ऽपि घटं ।}
। , । । , , , , , ; , ।{ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ । ।}इति । ---- । । । ॥ ।}इत्यादि । ---- , ---- । , । । ; ---- । । ---- । , । ---- । श्लोकचतुष्टयार्थभावनादार्ढ्य् ।अदेव । ॥ ५ ॥ ---- ---- । ॥ १ ॥ । । ॥} । । ॥}