Īśvarapratyabhijñā Vimarśinī · Āhnika 2
Tap a verse for its meaning
- 1{ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ । ।}इत्यादिभिः{ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ । पि ॥}इत्य । अभाव ।तत्र श्लोकत्रयेण स्मृत्यनुसंधानं संस्कारात् सिद्धम् अन्यबासिद्धत्वात् आत्मानुमानाय न पर्याप्तम् ---- । श्लोकेन ज्ञानादि गुणैर्गुणिनि प्रतिपत्तिः ---- ।एवम् आत्मानं निराकृत्य , ततो ज्ञानक्रियाशक्तिसंबन्धरूपमैश्वर्य निराकर्तुं ज्ञानस्य स्वरूपमेव व्यतिरिक्तं वाद्यन्तरमते , सांख्यमते च अयुज्यमानम् ---- ।तत एकेन क्रिया नाम न काचित् क्वचिदपि अस्ति ---- । साधकं प्रतिक्षिप्य बाधकं उपति ।ततः संबन्धस्य ।श्लोकेनैव तत्र बाधकं प्रमाणमुक्त्वा , न आत्मा स्थिरो नापि ज्ञातृत्वकर्तृत्वलक्षणम् अस्य ---- स्वपक्ष उपसंहृतः ---- ।अथ ग्रर्थो ।नु ज्ञानमेकं । तद् ॥§०§नित्यस्य कस्यद् द्रष्टु ।अहंप्रतीतिरप्येषा ॥§१§ननु इति आक्षेपे ; इह संवित्स्वभावः तावदयुक्तम् , । ---- घटप्रकाशो घटविकल्पो ---- इत्यादिरूपेण ज्ञानान्येव । नीलस्य प्रकाशः स्वलक्षणाभासं ज्ञानम् स्वम् अन्यायायि स्वरूपसंकोचभाजि , लक्षणम् देशकालाकाररूपं यस्य आभासः प्रकाशनम् अन्तर्मुखं यस्मिन् बहिर्मुखीनस्वरूपधारिणि ज्ञाने ऽपि , ऽपि ।विकल्पे हि वैचित्र्यकारणम् अभिलापः , स च अत नास्ति ; न हि अभिलापो नीलस्य धर्मः , न च चक्षुर्ग्राह्यः , ततो ऽसौ प्राच्यः स्मर्तव्यः , अप्रबुद्धे च संस्कारे न स्मृतिः , तत्प्रबोधश्च वस्तुदर्शनोत्थितः वदर्शनसमये ऽभिलापस्मृति ।
- 2, । , ऽतिसंकोचिनि , , कृतस्यापि , ।तच्च बहुभेदम् , यत ।शब्दनं ---- , ---- , तदिदम् ---- इति , भवेदिदम् ---- इति , इदं वा ---- इत्यादि ।तच्च न विषयपक्षो वर्तते , तु तस्य विकल्पस्य स्वरूपमेव वित्रोकुर्वत् प्रतिभाति ।एवम् अभवविकल्पपरम्परा ।स्यादे , यल्लग्नासौ परम्परा सोऽपि आभाति ---- ; तत्र , यतो द्वयमपि एतद् अविकल्पेतररूपं न अन्यस्य कस्यचित् एतदतिरिक्तस्य द्रष्टुः अनुभवितुः संबन्धि , दृश्यस्य तु भवतु बाह्यार्थदे ।अत्र हे ---- यतः द्रष्टुः , अत संवित्स्वभावतोपगमात् स्वप्रकाशतायोग्यत्वात् आपन्नोपलब्धिलक्षणप्राप्तेः , अत्र एतद्बोधद्वयमध्ये नास्ति अवभा ।ननु अस्त्येव अवभासः ---- असिद्धा दृश्यापलब्धिः ।तथा हि ---- अहं वेद्मि , निश्चिनोमि , स्मरामि ---- इति विदादिप्रकृत्यर्थरूपात् ज्ञानस्मृत्यादेः इदम् ---- इति कर्मरूपात् विषयात् अतिरिक्तमेव अहम् ---- ।क एवमाह भाति ---- ? भानं हि अविकल्पकम् , अहम् ---- शब्दानुविद्धो विल्पप्रत्ययः । पि किम् अनेन विकल्प्यते , शरीरसन्तानो वा कृशोऽहम् ---- इत्यादिप्रत्ययात् , ज्ञानसन्तानो वा सुख्यहम् ---- प्रतीतेः ? मत्वर्थीय ।तदेतदुक्तम् ---- अहंप्रतीतिरपि शरीरम् , ग्रहणात् ज्ञानम् , अवस्यति , संतानरूपतया विकल्पयति अवश्यम् ; सदृशापरभावभेदग्रहणसामर्थ्यवासनाविष्टत्वात् ---- ।एषा इति न अस्माभिर्निह्नुता , साभिलापं विकल्पाख्यम् इत्यनेन संगृहीत् ।एतदुक्तं भवति ---- अहंप्रतीतिरेव तावत् न आत्मा , तस्या विकल्परूपत् अस्थैर्या ।एतत्प्रतीतिप्रत्ययो ऽपि अन्यः शरीरादेः , भवन्नपि वा वेद्यपक्षपतितः स्यात् ---- ।तथापि संवित्संवेद्यव्यतिरिक्तस्य आत्मनो न सिद्धिः ---- इत्येतत् शब्दे ।एवं नास्ति आत्मा संवित्संवेद्यत्र्यतिरिक्तो नुपलब्धेः ---- ॥ १ ॥ ॥ २ ॥ आत्मवाद्यमामुत्थापयति । ॥§०§
- 3ऽर्थो , ---- (क्स्स्: किमनेन) , ---- इत्यत्र , ।तथा हि ---- स्मृतौ न अर्थस्य प्रकाशः , न अध्यवसायः , नापि अनुभवस्य अर्थस्य च अङ्गुलिद्वयवत् , नापि अनुभवविशिष्टस्य अर्थस्य दण्डिवत् , सर्वत्र अयम् ---- प्रत्ययप्रसङ्गात् ; किंतु अनुभवप्रकाश एव प्रधाम् , अभवस्य तु अर्थप्रकाशात्मकत्वात् अभवप्रकाशन्तरीयको ऽर्थावभासः ।सर्वथा यदि अनुभवो ध्वस्तः , तदा तत्प्रकाशरूपा कथं स्मृतिस्तद्द्वारेण अर्थविषया स्यात् , तया च सर्वो व्यवहारः क्रियमाणो दृष्टः इत्यसौ स्वरूपेण अनपह्नवनीया सती नाशे किंत् ।तदेव च अनुभवकर्तृ ---- अनुभवितृरूपम् , आत्मा अनुभावको नित्यः ---- ।इयदेव ।त न अधिकम् इहैव उन्मीलितम् आर्येण , वक्तव्यशेषविवक्षया पूर्वपक्षो मा तावत् समापत् इत्याशये । भवेत् ।अर्ह्तस्तावत् तस्याम् अकिंचित्करः , अनुभवश्च ध्वस्तः इति न केनचित्प्रकारेण स्मृतिः स्यात् , तदभावे च संकेतशब्दस्मृत्यायत्ता अस्तङ्गताः सर्वे विकल्पाः , निर्विकल्पं च अन्धबधिरमूकप्रायम् हन्त निराक्रन्दम् अवसीदेत् विश्वम् ---- ॥ ३ ॥इह कार्यातिरेकेण तादृक् कल्पनीयं यत् कार्यसिद्धये पर्याप्नोति , न चैवम् आत्मा , तावत् स्मर्यते , स च मुखेन , अनुभवश्च ध्वस्तः ---- इत्युक्तम् ; कदस्ति , किं ते ।एतदपि हि वक्तव्यम् ---- आकाशमपि अस्ति ---- ।अथ उच्यते ---- न केवलेन आत्मना एतत् सिद्ध्यति , अपि तु अनुभवसंस्कारो ऽपि उपयोगी ---- इति , तर्हि स स्तु , किम् अनेन ? ---- तदे सत्याप्यात्म दृङ्नाशात्तद्द्वारा दृष्टवषु । केनाथ वाभवदैव ॥§०§दृष्टेषु अनुभूतेषु वस्तुषु या स्मृतिः तस्याम् अनुभवो दृगात्मा द्वारम् अर्थाशस्पर्शे , स च सत्यप्य् आत्मनि नष्टोऽनुभवः , तस्य हि अनाशे इदम् ---- इत्येष एव अत्रुटितः का स्मृतिः , तदनुभविता किं स्मृतेः कुर्यात् ---- ।यत्रैव विषये वृत्तः तदेव तस्याः स्मृतेः पदं स्मर्यणम् ।तत्पदा ---- बहुव्री , सा ॥ ४ ॥ननु ज्ञानान्तरस्य विषयेण त ---- इत्याशङ्क्याहयतो पूर्वानुभवरात्स्मृतिसंभवः ।यद्येवमन्तर्गडुना कोऽर्थः यिनात्मना ॥§१§अनुभवेन हि संस्कारो जन्यते स्वोतः , संस्कार प्रातनरूपां स्थितिं स्थापयति , आकृष्टशाखादेरसंवर्ति ।तेन अत्रापि संस्कारः तां स्मृतिं पूर्वानुभवानुकारिणीं करोति ---- इति तद्विषय ।
- 4, , ---- ॥ ५ ॥ व आश्रयो वक्तव्यः , स हि गुणत्वाद् आश्रयमपेक्षते , य आत्मा त् ---- इत्याशङ्क्याहततो ।संस्कारात्स्मृइतिसिद्धौ द्रष्टेव ॥§०§इह संस्कारे जायमाने , यदि आत्मनो विशेषः , स त अव्यतिरिक्तः इति न नि ; अथ न कश्चित् अस्य , तेन ।अथ संस्कार अस्य विशेषः , तर्हि न व्यतिरिक्तो ऽसौ पुनरपि अनित्ये ज्ञाने रः ---- इत्यायातम् ।अनुभवाद्विशिष्टं विशिष्टस्म्र्ट्याख्यकार्यकारि ज्ञानं परम्परया जायते ---- इयाव ।अथ व्यतिरिक्तो , तस्य किमसौ ।संबश्च व्यतिरिक्तो राकरिष्यते । ज्ञानसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मा ।एतदाह ---- ततः इति आत्मनो भिन्नेषु धर्मेषु अङ्गीक्रियमाणेषु तेषु सत्स्वपि , आत्मनः स्वरूपे विशेषाभावात् स तावत् स्म्र्टौ न व्याप्रियेत , अस्मतृरूपासंस्कृतरूपादिप्रारूप् ।अनपायात् , संस्कारादेव स्मृतेः सिद्धिः ---- ।अहं स्मरामि ---- इति यः स्मर्ता सोऽपि शरीरसंतानो ज्ञानसंतानश्च अध्यावसीयते , यथा । {अहंप्रतीतिरप्येषा शरीराद्यवसायि ।}(इप्व्_१,२ ।२) ।एवम् आत्मनि साधकं प्रमाणं प्रत्यक्षमनुमानं च पराकृतम् , बाधकं च सूचितं ---- धर्मयोगे नित्यताहानि , अन्यथा किं ।तदुक्तम्{चर्मोपमश्चेत्सोऽ स्वतुक्यदसत्समः ।वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नर्मण्यस्ति हि ॥} ॥ ६ ॥इत्थम् आत्मानं निराकृत्य , ऐश्वर्यमपि ज्ञानशक्तिमेव परीक्षितुमाह चित्स्वरूपं तद् किमात्मवत् ।पि जडमे कथमर्थप्रकाशता ॥§१§
- 5---- ---- । ---- ।आत्मन ---- , , । ---- ज्ञानमपि तत्रापि तदपि ? , , । परस्यापि , परस्यापि , , ॥ ७ ॥जडोऽप्यसौ ---- । ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥८ [§०§]
- 6----इत्यस्ति । ---- इत्येतावानेव ।तत् न अर्थस्य स्वं रूपम् , सर्वं प्रति तथात्वप्रसङ्गात् , न कंचित्प्रति वा सर्वज्ञम् अज्ञं ।पि अर्थे अन्यत एत उपपतितम् , ।तत् नूनम् अन्यत्रैव अयं धर्मः तत्त्वान्तरे , तत्रापि कथम् अर्थस्य प्रकाशः स्यात् नूनं तत्त्वान्तरे सोऽर्थः बिम्बत्वे ।तत् तन्तरं सत्त्वप्राधान्यात् प्रतिबिम्बग्रहयोग्यं तमसाऽऽच्छादित् सकलप्रतिबिम्बनतो व्यावर्तितम् , भागे रजसा तमसोऽपसारणात् किंचिदेव प्रतिबिम्बकं गृह्याति , तदेव बुद्धिम् ।अर्थप्रतिबिम्बग्रह ।एवम् ।इयश्च सत्त्वादीनां सुखदुःखमोहरूपतयां भोग्यत्वात् जडम् ।न च भोग्यस्य अप्रकाशस्य तद्विरुद्धभोक्तृतारूपप्रकाशात्मकस्वभावसंभवो युक्त्यनुपाती तद्विलक्षणे ।स च ---- इत्येतावभावः , ।स च प्रकाशमात्रस्वभावत्वेनैव यदि विश्वस्य प्रकाशः , तर्हि युगपदेव प्रकाशेत , घटप्रकाशोऽपि पटप्रकाशः विश्वं कीर्येत ।स च अर्थात् अर्थप्रतिबिम्बात् तदाधाराच्च बुद्धितत्त्वात् अन्यः , अबत् ।तस्मात् बुद्धिरेव स्वत्वात् प्रकाशप्रतिबिम्बमपि ।ततः प्रकाशप्रतिबिम्बपरिग्रहमहिमोपनतप्रकाशावेशबुद्धितत्त्वावेशितप्रतिबिम्बकनीलाद्यर्थपर्यन्तसंक्रान्तेः प्रकाशावेशस्य प्रकाशते ।तदेवं ज्ञानं जडबुद्धिव्यतिरेकात् जडमपि त्प्रतिबिम्बयोगात् विषयस्य प्रकाशः ---- ।एतदेव तावत् अनुतम् ---- यत् प्रकाशात्मा पुमान् बुद्धौ प्रतिबिम्बम् अर्पयति , समानगुणे बिम्बकापेक्षया विमले प्रतिबिम्बसंक्रान्तिदर्शनात् , रूपवति आदर्शे घटरूपप्रतिबिम्बवत् ; आत्मबुद्ध्योश्च अतिवैलक्षण्यम् , आत्मापेक्षया च न बुद्धिर्विमला तत् बह्वतु तावत् एतत् ---- अथ शब्देन सूयति ।किंतु प्रतिबिम्बवादेनापि न किंत् प्रतिसमाहितं भवेत् ---- ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥अजडा सैवं जाड्ये र्थप्रकासता ॥इप्क्_१,२ । ८ ॥
- 7तत्प्रतिबिम्बकमपि , , । , । । , तत , । ---- इत्यपि ।कुत एतस्याः तद्रूपत्वम् ---- , पूर्वकारणपरम्परातः ---- ।एवं सैव चेत् चिद्रूपा , प्राग्वत् नित्यताप्रसङ्गः ; न चेत चिद्रूपस्यापि नित्यता , तर्हि आत्मा न नित्यः कश्चिदस्ति , यस्य ज्ञानं नाम शक्तिः स्यात् ज्ञामात्रमेव ।यो ऽर्थप्रकाशरूपो बोधो यश्च विकल्पस्मृत्यादिरूपः तावता अर्थव्यवहारसिद्धेः ---- इति प्रसङ्गविपर्ययलाभः ज्ञानं च चित्स्वरूपं इत्यादेः श्लोकद्व ॥ ८ ॥ ज्ञा । ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ । ॥§०§इह परिस्पन्दरूपं तावत् गति , लति, पतति ---- इत्यादि यत् प्रतिभासगोचरम् , तत्र गृहसेशगतदेवदत्तस्वरूपात् अनन्तरं बाह्यदेशवर्तिदेवदत्तस्वरूपम् ---- इत्ये , ।देवदत्तो दिनं तिष्ठति इत्यत्र तु प्रभातकालाविष्टदेवदत्तस्वरूपं प्रहरकालालिङ्गिततत्स्वरूपम् ---- इत्यादि भाति , दुग्धं परिणमते इ मधुरवरूपम् ---- इत्यादि ।एवं दृश्याच्च ऽपि ।देशाकारान्यत्वे तु कालान्यत्वम् अवश्यंभाविदेशकालान्यत्वे ऽपि , स्वरूपस्यैव देशत्वात् , कालभेदे च स्वरूपभेदात् , देशकालाकारा आकार यद्यपि पर्यवस्मन्ति , तथापि स्थूलदृष्ट्या अस्ति भेदः ते हि भेदेन बौद्धैरुच्यन्ते ---- ।एवं प्रत्यक्षेण न दृश्यते कचित् क्रिया , तद्भावात् न तत्पूर्वकेण अनुमानेन , कार्यं च प्रामप्राप्त्याद्युत्तरक्षणरूपं तद्देशवस्तुरूपादि कार्याथापपत्त्यापि । प्रत्यक्षानुमानाभ्यां तस्या अदृष्टिः ---- ।बाधकमपि ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ।न साप्येका क्रमिकैकस्य ता ॥इप्क्_१,२ । ९ ॥
- 8, , । , , , ? ऽवस्थानात् , तत्रापि आश्रयोऽनुभूयते , ।किं च तथाभूतैर्भिन्नदेशकालाकारैः क्रियाक्षणैराविष्ट ? देवदत्तोऽयम्, ॥ ९ ॥एवं ज्ञानं क्रियां , , ।नान्यन्नान्योऽस्ति ॥§०§मृत्प्पिण्डे सति स्तूपकः , तत्र सति शिविको यावत् घटः इत्येवं भावक्षणा एव उपलभ्यन्ते , न अधिकं त् प्रत्यक्षेण अवभासते , नापि अनुमानेन ---- ।सर्वत्र आधाराधेयभावादौ अयमेव प ---- पृथग्रूपकुण्डवदरक्षणान्तरं निरन्तरात्मकविशिष्टकुण्डवदरोदयः ---- ।अयमेव च भावो भावान्तरेण सह नियतपूर्वापरतया विकल्पेन व्यवहियमाणः कार्यकारणभावः ---- ।न ज्ञानक्रियाभ्यां आत्मनः आत्मनस्तत्कार्यत्वाभावात् , ज्ञानस्य च स्वसामग्रोकार्यत्वात् , क्रियायाश्च अभावात् ज्ञाक्रियासंबन्धो ॥ १० ॥ , ।पारतन्त्र्याद्ययोगा ॥§१§संबन्धस्तावत् परस्परप्राप्तिरूपो द्वयोः प्राप्तिभाजोरेकस्तिष्ठति ---- ।त ? विश्रमिताशेषशरीरसारोऽन्यत्र ।एतेन संयोगसमवायौ तन्मूला ऽपि ।योऽपि चेतनेषु तत्कल्पनया च अचेतनेषु पारतन्त्र्यात्मा संबन्धो व्यवहियते , तत्र सिद्धस्य न पारतन्त्र्यम् सिद्धत्वादेव , अ तरां ।मपेक्षायामपि वाम् ।द्वे च रूपे कथं श्लिष्यतः ? द्वयोरेकत्वानुपपत्तेः ; एकत्वे वा कः श्लेषः ? तस्मात् ज्ञानसंबन्धात् ज्ञाता यथा विकल्पकल्पितो ऽर्थो न वस्तु तथा क्रियासंबन्धात् कर्ता इत्यपि कल्पनामात्रम् ---- । ॥ ११ ॥ १६ ॥