, , । , ---- । । , ---- , , , ---- । , ---- ---- । , ---- , ---- । , ---- । ।} ॥ २० ॥ १७१ ॥ ॥ २ ॥ ॥ ३ ॥ । ॥} । , , , ---- । । । ॥§०§
; । , । , , , , ---- , , , , ---- ॥ १ ॥ ? । ॥§०§ , ॥ २ ॥ , ? ? ---- । ॥§१§ , , । । । , , ; ; ॥ ३ ॥ ? ---- । ॥§२§
, , । , , ---- ॥ ४ ॥ , ---- , सत्त्वरजस्तमा ।म्सि , , ? । ॥§०§ , । , , । , ---- गु ।आ इत्युच्यन्ते । ? , , , ---- , ---- , ---- । , , ---- ॥ ५ ॥ ? । ॥§१§
, { }(इप्व्_१,५ ।१४) इत्यत्र , , स्वात्मविश्रान्तिरूपत्वा , ।पशोस्तु सत्ता तदभावश्च आनन्दश्च तदभावश्च संकुचिततद्रूपत्वात् , तेन योऽसौ सत्तानन्दभागस्तत्प्रकाशसुखवृत्ति सत्त्वम् , यस्तदभावस्तदावरणमोहरूपं तमः , एते च ते सत्त्वतमसी नीलानीलवत् परस्परपरिहारेण यद्यपि वर्तेते कार्यकारणत्ववत् तयापि एकपरामर्शगोचरीकार्यधर्म्यपेक्षया चित्रपतङ्गसंगतनीलानीलात्मकरूपन्यायेनान्योन्यमिश्रतयापि भातः , अतो योऽयं द्वयात्मा मिश्रस्वभावः तद्रजोगुणः , अत एव प्रकाशाप्रकाशस्वरूपयोः सत्त्वतमसोरत्र श्लेषेणावस्थानम् दुःखत्वम् ; प्रियपुत्रादेरेकघन हि प्रकाशः सुखम् ; एकघन प्रकाशो ।यस्तु कथत्प्रकाशो यथा सव्याधिकदेहरूपतयानभिमतया , कथप्रकाशो यथा गतगदकल्याणधर्मयोगितयाभिमतया तदेव ; अयमेव ।नुभयरूपत्वं , ।तथा हि ---- नीलं तावदकल्पितरूपायां धियि भाति ; नीलाभावस्तु तुच्छो ऽपि कल्पनाकल्पित आभासमानत्वात् तावद्व्यवहारपरमार्थः , तदुभयव्याभिश्रणात्तु नीलानीलं भातु नाम , यत्त्वनुभयरूपं तन्नीलप्रतीत्या तावदकल्पितया न विषयीकृतं चेत् तत् कल्पितामनीलधियमनुधावेत् , अथ तां कल्पितां धियं नाविशत्यकल्पितया विषयीकृतं नीलमेव स्यात् , ---- पशोश्चतुर्थोऽस्ति ।अपिशब्दश्चार्ये , पशोः सा , तदभाव , रजश्च , ---- संब ॥ ६ ॥एवं तावत् पतिपशुरूपं प्रमातृ संक्षेपेण निर्णीतम् ; अथ प्रमेय निर्णेतुं पत्यौ तावत् इत्यभिदं प्रमेयतत्त्वम् ----येऽप्यमयिकेदन्तापरामर्शभुवः । विमिश्रा विभिन्नाश्च त्रावभासिनः ॥§०§
, ---- , , , , । ---- , ---- ॥ ७ ॥ , , ; , ---- ---- । ॥§०§ । ॥§१§ । ॥§२§ , , । , । ---- , , ।
? , , , । । ? , । ? , । ? ---- , , , । ।} , ॥ १० ॥ ? ---- । ॥§०§ , ; । । ॥ ११ ॥ , ---- । ॥§१§ , , ; , ---- । ----
।} ॥ १२ ॥ ? , ---- । ॥§०§ , , , , ---- , ---- । , ---- ॥ १३ ॥ , ? ---- । ॥§१§ , , ॥ १४ ॥ ---- । ॥§२§ , , , । ॥ १५ ॥ , । , । ॥§३§
ऽयमभिनवः , । शास्त्रगुरुस्वप्रत्ययसिद्धोऽयमर्थः , तदिति तस्मादत्र प्रमेयपदे परामर्शं विश्रमयन् विश्वकर्तृत्वलक्षणमैश्वर्यमात्मनो विभाव्य दार्ढ्येन यदा परामृशति तर्हि रामर्शमात्रादेव । { । ॥ ।सर्वथा पितृमात्रादि तुल्य ॥} (शि ।दृ ।)इत्यादि ।तां यद्यनिशमाविशति शरीरप्राणबुद्धिशून्येभ्योऽन्यतमं द्वयं सर्वं वा तत्रैव निमज्जयति , अनवरतं त ॥ १६ ॥ननु यद्यात्माख्यं वस्तु तदेव , ? , , , ।द्या सत्यं प्रत्यभिज्ञानं नापेक्षते , द्वितीया तु तदपेक्षते । इत्येवंभूतचमत्कारसारा , ।ननु प्रमातृविश्रान्तिसारार्थक्रिया प्रत्यभिज्ञानेन विना न दृष्टा , सति तत्र दृष्टा , ----तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनतस्तन्व्याः स्थितोऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न र ।लोकस्यैष तथानवेक्षितगुणः त्मापि विश्वेश्वरो वालं जवैभवाय ॥§०§
तद्दर्शनमेव परमुपादेयमाकाङ्क्षन्ती दिवानिशमवशहृदया , अशङ्कितमेव ऽवलोकिते तैस्तैरुत्कर्षविशेषैः परामर्शपदवीमगच्छद्भिर्जसाधारणतामापादिते संपन्नमपि प्रियतमावलोकनं न हृदयं ; सततं ऽपि तर्भासनं न पूर्णतामाधत्ते ; सोप्यात्मा ---- भासमानघटादितुल्यवृत्तान्तो । दूतीवचना तल्लक्षणाभिज्ञानाद्वोपायान्तरा तानुत्कर्षान् हृदयङ्गमीकरणेनामृशति , तदा तत्क्षणमद्भुतफुल्लन्यायेनैव तावत् कामपि पूर्णतामभ्येति , परिभोगाभ्यासरसे तु विश्रान्त्यन्तराण्यपि लभते ; तद्वदात्मनि गुरुवचनाज्ज्ञानक्रियालक्षणशक्त्यभिज्ञानादे यदा पारमैश्वर्योत्कर्षहृदयङ्गमीभावो जायते , तत्लक्षणमेव पूर्णतात्मिका जीवन्मुक्तिः ; समावेशाभ्यासरसे ---- प्रत्यभिज्ञैव ॥ १७ ॥सर्वोपकारकं महाफलमिदं शास्त्रं प्रसिद्धान्वययोगेन नामधेयप्रसिद्ध्या च तदुत्कर्षस्मरणरजनितसंभावनाप्रत्ययलक्षणप्रवर्तकसंवेदनया जनं प्रअव्र्तयि पितुर्नाम्ना पसंहारं यसिद्ध्यर्थमुदयाकरसूना ।ईश्वरप्रत्यभिज्ञेयमुत्पलेनोपपादिता ॥§०§यस्य कस्यज्जन्तोरिति नात्र जात्याद्यपेक्षा काचित् ---- सर्वोपकारित्वमुक्तम् ।अयत्नेन सिद्धिः परापररूपा यथा स्यात् ---- ।उदयाकरपुत्रः श्रीमानुत्पलदेवोऽस्मत्परमगुरुरिदं शास्त्रमकार्षीत् ---- तत्प्रसिद्द्या जनः प्रवर्तते ---- सोऽनुगृहीतो ---- इत्युभयनामनिर्देशः ।इयमिति हृदयङ्गमतामुपपत्तिशतैरानीता । ॥ १८ ॥ १९० ॥{भिनवगुप्तेन ।रचिता यां वृत्तिरभङ्गुरा ॥}{ स्वात्मोपयोगमुपयान्त्यमुतः । रसाञ्जलमयां न र्कमेकमिह योजयितुं क्षमोऽ ॥नमनभिज्ञाय विवेक्तुं योऽन्यदिच्छति । किं वाच्यं ऽस्मिन्को भवानिति ॥} श्रीमदाचार्योत्पलदेववियामीश्वरप्रत्यभिज्ञायां श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तविरचितविमर्शिन्याख्यटीकोपेतायां । ॥