आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजायेय ।अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।एतावान् वै कामः ।नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत् ।तस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति ।स यावदप्येतेषामेकैकं न प्राप्नोत्यकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।तस्यो कृत्स्नता ।मन एवास्यात्मा ।वाग्जाया ।प्राणः प्रजा ।चक्षुर्मानुषं वित्तम् ।चक्षुषा हि तद्विन्दते ।श्रोत्रं दैवम् ।श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ।आत्मैवास्य कर्म ।आत्मना हि कर्म करोति ।स एष पाङ्क्तो यज्ञः ।पाङ्क्तः पशुः ।पाङ्क्तः पुरुषः ।पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च ।तदिदं सर्वमाप्नोति य एवं वेद ॥बृह. १,४.१७ ॥
In plain words
In the beginning this was the Self alone, one only. He desired, "Let me have a wife, that I may beget offspring; and let me have wealth, that I may do works." So much is desire; and even if one wished, one would not get more than this. Therefore even now a man who is alone desires, "Let me have a wife, that I may beget offspring; and let me have wealth, that I may do works." And so long as he does not obtain any one of these, he thinks himself incomplete. And this is his completeness: the mind is his self, speech his wife, the breath his offspring, the eye his human wealth (for with the eye he finds it), the ear his divine wealth (for with the ear he hears of it), and the body is his work, for with the body he does work. This sacrifice is fivefold; the animal is fivefold; the person is fivefold; all this is fivefold, whatever there is. He who knows this obtains all this.
The commentators
Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyam· Leaf 8.177· bhāṣya
आत्मैवेदमग्र आसीत् । ब्रह्म विद्वांश्चेत् तस्मात्पशुभावात्कर्तव्यताबन्धनरूपात्प्रतिमुच्यते, केनायं कारितः कर्मबन्धनाधिकारे अवश इव प्रवर्तते, न पुनस्तद्विमोक्षणोपाये विद्याधिकार इति । ननूक्तं देवा रक्षन्तीति ; बाढम्-कर्माधिकारस्वगोचरारूढानेव तेऽपि रक्षन्ति, अन्यथा अकृताभ्यागमकृतनाशप्रसङ्गात्, न तु सामान्यं पुरुषमात्रं विशिष्टाधिकारानारूढम् ; तस्माद्भवितव्यं तेन, येन प्रेरितोऽवश एव बहिर्मुखो भवति स्वस्माल्लोकात् । नन्वविद्यया सा ; अविद्वान्हि बहिर्मुखीभूतः प्रवर्तते-सापि नैव प्रवर्तिका ; वस्तुस्वरूपावरणात्मिका हि सा ; प्रवर्तकबीजत्वं तु प्रतिप- ब्धव्यमस्ति ; लब्धव्यविषयो हि कामः ; तस्य चैतद्व्यतिरेके- णाभावाद्युक्तं वक्तुम्-एतावान्वै काम इति । एतदुक्तं भव- ति-दृष्टार्थमदृष्टार्थं वा साध्यसाधनलक्षणम् अविद्यावत्पुरुषा- धिकारविषयम् एषणाद्वयं कामः ; अतोऽस्माद्विदुषा व्युत्थात- व्यमिति । यस्मात् एवमविद्वाननात्मकामी पूर्वः कामयामास, तथा पूर्वतरोऽपि ; एषा लोकस्थितिः ; प्रजापतेश्चैवमेष सर्ग आसीत्-सोऽबिभेद्विभ्यत्, ततः कामप्रयुक्तः एकाक्यरममा- णोऽरत्युपघाताय स्त्रियमैच्छत्, तां समभवत्, ततः सर्गो- ऽयमासीदिति हि उक्तम्- तस्मात् तत्सृष्टौ एतर्हि एतस्मि- न्नपि काले एकाकी सन् प्राग्दारक्रियातः कामयते- जाया मे स्यात्, अथ प्रजायेय, अथ वित्तं मे स्यात्, अथ कर्म कुर्वीयेत्युक्तार्थं वाक्यम् । सः- एवं कामयमानः संपाद- यंश्च जायादीन् यावत् सः एतेषां यथोक्तानां जायादीनाम् एकैकमपि न प्राप्नोति, अकृत्स्नः असंपूर्णोऽहम् इत्येव तावत् आत्मानं मन्यते ; पारिशेष्यात्समस्तानेवैतान्संपादयति यदा, तदा तस्य कृत्स्नता । यदा तु न शक्नोति कृत्स्नतां संपाद्- यितुं तदा अस्य कृत्स्नत्वसंपादनाय आह- तस्यो तस्य अकृत्स्नत्वाभिमानिनः कृत्स्नतेयम् एवं भवति ; कथम् ? अयं कार्यकारणसंघातः प्रविभज्यते ; तत्र मनोऽनुवृत्ति
In plain words
In the beginning, this universe was the Self alone. If the wise person is liberated from the animal-like bondage of duties, what compels this helpless individual to act within the sphere of worldly bondage, rather than resting in the freedom of knowledge? It is said that the deities protect—indeed, they protect only those who operate within their own ritual domain, lest unearned results occur or earned merit be lost, but not an ordinary person who lacks such qualification. Therefore, there must be an underlying force that drives the soul away from its true inner home into external pursuits.
Close to the Sanskrit
The Self indeed was this in the beginning... If the knowing one is released from that animal state consisting of duty-bondage, by what is this one caused to act helplessly in the sphere of action-bondage, and not again in the domain of knowledge as the means of liberation? It was said that the gods protect—truly, they protect only those mounted on their own sphere of action, otherwise there would be the contingency of experiencing unearned results and losing earned ones, but not any ordinary person unmounted on special authority; therefore there must be that by which, being impelled, he helplessly becomes outward-turned from his own realm.
Bṛhadāraṇyakopaniṣadbhāṣyam· Leaf 8.182· bhāṣya
हि इतरत्सर्वं कार्यकारणजातमिति मनः प्रधानत्वात् आत्मैव आत्मा— यथा जायादीनां कुटुम्बपतिरात्मैव तदनुकारित्वाज्जायादिचतुष्टयस्य, एवमिहापि मन आत्मा परिकल्प्यते कृत्स्नतायै । तथा वाग्जाया मनोऽनुवृत्तित्वसामा- न्याद्वाचः । वागिति शब्दश्चोदनादिलक्षणो मनसा श्रोत्रद्वारेण गृह्यते अवधार्यते प्रयुज्यते चेति मनसो जायेव वाक् । ताभ्यां च वाङ्मनसाभ्यां जायापतिस्थानीयाभ्यां प्रसूयते प्राणः कर्मार्थमिति प्राणः प्रजेव । तत्र प्राणचेष्टादिलक्षणं कर्म चक्षुर्दृष्टिवित्तसाध्यं भवतीति चक्षुर्मानुषं वित्तम् ; तत् द्विविधं वित्तम्— मानुषम् इतरच्च ; अतो विशिनष्टि इतरवित्त- निवृत्त्यर्थं मानुषमिति ; गवादि हि मनुष्यसंबन्धिवित्तं चक्षुर्ग्राह्यं कर्मसाधनम् ; तस्मात्तत्स्थानीयम् , तेन संबन्धा- त चक्षुर्मानुषं वित्तम् ; चक्षुषा हि यस्मात् तन्मानुषं वित्तं विन्दते गवाद्युपलभत इत्यर्थः । किं पुनरितर- द्वित्तम् ? श्रोत्रं दैवम्— देवविषयत्वाद्विज्ञानस्य विज्ञानं दैवं वित्तम् ; तदिह श्रोत्रमेव संपत्तिविषयम् ; कस्मात् ? श्रोत्रेण हि यस्मात् तत् दैवं वित्तं विज्ञानं शृणोति ; अतः श्रोत्राधीनत्वाद्विज्ञानस्य श्रोत्रमेव तदिति । किं पुनरे- तैरात्मादिवित्तान्तैरिह निर्वर्त्यं कर्मेत्युच्यते— आत्मैव—आ- त्मेति शरीरमुच्यते ; कथं पुनरात्मा कर्मस्थानीयः? अस्य कर्महेतुत्वात् । कथं कर्महेतुत्वम्? आत्मना हि शरीरेण यतः कर्म करोति । तस्य अकृत्स्नत्वाभिमानिन एवं कृ- त्स्नता संपन्ना—यथा बाह्या जायादिलक्षणा एवम् । त- स्मात्स एष पाङ्क्तः पञ्चभिर्निर्वृत्तः पाङ्क्तः यज्ञः दर्शनमा- त्रनिर्वृत्तः अकर्मिणोऽपि । कथं पुनरस्य पञ्चत्वसंपत्तिमा- त्रेण यज्ञत्वम्? उच्यते—यस्मात् बाह्योऽपि यज्ञः पशुपुरु- षसाध्यः, स च पशुः पुरुषश्च पाङ्क्तः एव, यथोक्तमनभा- दिपञ्चत्वयोगात्; तदाह— पाङ्क्तः पशुः गवादिः, पाङ्क्तः पुरुषः—पशुत्वेऽपि अधिकृतत्वेनास्य विशेषः पुरुषस्येति पृथ- क्पुरुषग्रहणम् । किं बहुना पाङ्क्तमिदं सर्वं कर्मसाधनं फलं च, यदिदं किंच यत्किंचिदिदं सर्वम् । एवं पाङ्क्तं यज्ञमा- त्मानं यः संपादयति सः तदिदं सर्वं जगत् आत्मत्वेन आप्नोति— य एवं वेद ॥
In plain words
Since the mind is the principal factor among all other cause-and-effect aggregates, the mind itself functions as the self—just as the householder is the true self of his family of four because they follow him. Thus, here too the mind is projected as the self in order to achieve completeness. Speech is the wife, because speech naturally follows the mind... Whoever thus realizes the self as this fivefold sacrifice attains the entire universe as his very own Self—he who possesses this direct knowledge.
Close to the Sanskrit
For all other cause-and-effect aggregates, because the mind is predominant, the Self indeed is the Self—just as the master of the household is the Self of the tetrad of wives and others due to imitating that, so here too the mind is conceived as the self for the sake of completeness. Likewise speech is the wife, due to the commonality of speech following the mind... Whoever thus accomplishes the self as a fivefold sacrifice obtains all this universe as the Self—he who thus knows.