In plain words
The fourfold varṇa-order was created by Me according to distinctions of guṇa and action. Though I am its creator, know Me as the changeless non-doer.
Word for word
The fourfold varṇa [order] was created by Me by division of guṇa and action; though [I am] its maker, know Me [as] the non-doer, changeless.
The commentators
Bhagavadgītābhāṣyam
मानुषे एव लोके वर्णाश्रमादिकर्माधिकारः, न अन्येषु लोकेषु इति नियमः किंनिमित्त इति ? अथवा वर्णाश्रमादिप्रविभागोपेताः मनुष्याः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते सर्वशः इत्युक्तम् । कस्मात्पुनः कारणात् नियमेन तवैव वर्त्म अनुवर्तन्ते न अन्यस्य इति ? उच्यते —
चत्वार एव वर्णाः चातुर्वर्ण्यं मया ईश्वरेण सृष्टम् उत्पादितम् , ‘ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्’(ऋ. १० । ८ । ९१) इत्यादिश्रुतेः । गुणकर्मविभागशः गुणविभागशः कर्मविभागशश्च । गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि । तत्र सात्त्विकस्य सत्त्वप्रधानस्य ब्राह्मणस्य ‘शमो दमस्तपः’(भ. गी. १८ । ४२) इत्यादीनि कर्माणि, सत्त्वोपसर्जनरजःप्रधानस्य क्षत्रियस्य शौर्यतेजःप्रभृतीनि कर्माणि, तमउपसर्जनरजःप्रधानस्य वैश्यस्य कृष्यादीनि कर्माणि, रजउपसर्जनतमःप्रधानस्य शूद्रस्य शुश्रूषैव कर्म इत्येवं गुणकर्मविभागशः चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टम् इत्यर्थः । तच्च इदं चातुर्वर्ण्यं न अन्येषु लोकेषु, अतः मानुषे लोके इति विशेषणम् । हन्त तर्हि चातुर्वर्ण्यस्य सर्गादेः कर्मणः कर्तृत्वात् तत्फलेन युज्यसे, अतः न त्वं नित्यमुक्तः नित्येश्वरश्च इति ? उच्यते — यद्यपि मायासंव्यवहारेण तस्य कर्मणः कर्तारमपि सन्तं मां परमार्थतः विद्धि अकर्तारम् । अत एव अव्ययम् असंसारिणं च मां विद्धि ॥ १३ ॥
In plain words
Only in the human world does anyone have the standing to take up the duties of class and stage of life; in the other worlds, no one does. What is the reason for that limit? Or put the doubt another way: it was said that human beings, marked out by class, stage of life, and the rest, follow my path in everything they do. Then why, without exception, do they follow your path alone and no one else's? Here is the answer —
There are exactly four castes — this fourfold order was my own creation, as the Lord, and the scripture confirms it: 'the brahmin was his mouth,' and so on. It was created according to the division of quality and of action. The three qualities are sattva, rajas, and tamas. The brahmin, in whom sattva predominates, has as his duties tranquility, self-restraint, austerity, and the rest. The kṣatriya, in whom rajas predominates over a subordinate sattva, has valor, energy, and the like as his duties. The vaiśya, in whom rajas predominates over a subordinate tamas, has farming and the like. And the śūdra, in whom tamas predominates over a subordinate rajas, has only service as his duty. That is what it means that I created the fourfold order according to the division of quality and action. And this fourfold order exists only in the human world, nowhere else — that's why the phrase says 'in the human world.' But then — someone might object — since you are the agent behind creating this order and everything like it, surely you must be bound by its fruit? Are you not, then, something less than eternally free, eternally the Lord? The answer: even though, through the workings of my own māyā, I appear to be the agent of that action, know that in ultimate reality I am no agent at all. And that is exactly why you should know me to be imperishable, untouched by saṃsāra.
Close to the Sanskrit
In the human world alone is there entitlement to the duties of class, stage of life, and so on, not in the other worlds — this restriction has what for its cause? Or else: it was said that human beings, endowed with the division into class, stage of life, and the rest, follow my path in every way. But from what cause do they, as a fixed rule, follow your path alone and not another's? It is said —
Exactly four castes — the fourfold order was created, brought forth, by me, the Lord: 'the brahmin was his mouth' (Ṛgveda 10.8.91), and so on, on the authority of this scripture. According to the division of quality and action — division of quality and division of action. The qualities are sattva, rajas, and tamas. Among these, for the one who is sattvic, predominantly sattvic, the brahmin, 'tranquility, self-restraint, austerity' (Bhagavadgītā 18.42) and so on are his duties; for the kṣatriya, in whom rajas is predominant with sattva subordinate, valor, energy, and the like are his duties; for the vaiśya, in whom rajas is predominant with tamas subordinate, farming and the like are his duties; for the śūdra, in whom tamas is predominant with rajas subordinate, service alone is his duty. Thus, according to the division of quality and action, the fourfold order was created by me — this is the meaning. And this fourfold order does not exist in other worlds; hence 'in the human world' is a qualifying phrase. Well then, in that case, since you are the agent of the act of creating the fourfold order and the like, you must be bound by its fruit; therefore are you not eternally liberated and eternally the Lord? — It is answered: although, through the workings of māyā, I appear even as the agent of that action, know me, in ultimate reality, to be no agent at all. For that very reason, know me to be imperishable and untouched by saṃsāra. || 13 ||
Gītā Vāhini
“ఈ వర్ణవ్యవస్థ సృష్టి సంచాలనమునకు అత్యావశ్యకము. దీని అంతరార్థమును ప్రజలు అంత సులభముగా గ్రహించుకొనలేరు. ఏదో ఈ వర్ణములు మానవులను అనేక విధముల బాధించి భేదములు కల్పించుచున్నవని అజ్ఞానులు తలంతురు. విషయ విచారణ ద్వారా పరిశోధించిన, పదార్థము యొక్క యథార్థము బైటపడును. కాని పరిశోధన సలుపక వర్ణభేదము సరియైనది కాదని వాదించిన విషయము తెలియని వాదన, వివేకములేని రోదన, విశ్వాసము లేని వేదనగా మారును. లోక క్షేమమునకే ఈ వర్ణములు నేను కల్పించితిని కాని లోక క్షామమునకు కాదు. ఈ వర్ణవ్యవస్థ వలన మానవుడు తన కభిరుచియగు కర్మలనాచరించి పూర్ణమును పొందుచున్నాడు. వర్ణ నిబంధనలు లేనిది మానవుడు ఒక నిమిషమూ సుఖపడడు. మానవుని కర్మలకు వర్ణములు ప్రాణము వంటివి.”
“సాత్విక గుణము ద్వారా ‘బ్రహ్మతత్త్వము’ను తెలిసికొని లోకమునందు ఆధ్యాత్మిక, నైతిక, ప్రగతి జీవనమును ప్రేరేపించి, స్వస్వరూప సందర్శన భాగ్యమును కలిగించునట్టి వారలను ‘బ్రాహ్మణుల’నియు; రాజనీతిని, శాసన వ్యవస్థను, దేశ క్షేమమును, ధర్మమును రక్షించెడి దృష్టితో దుష్టులను దుర్మార్గులనుగ్గడించుచూ, అసహాయ దీనులైన దుర్బలులను కాపాడుచూ అట్టివారలకు చేదోడు వాదోడుగా ఉండి పరిపాలన చేయువారలను ‘క్షత్రియుల’నియూ; పాడి పంటలతో న్యాయబద్ధమైన వృత్తి వ్యాపారములతో వృద్ధినొందింపుచూ లోకములో సామాన్య ప్రజలకు తగిన ఆహార సదుపాయములను అందించుచూ, ప్రజా దేహపోషణకు సాధ్యమైనంత సదుపాయములను కల్పించు వారలనే ‘వైశ్యుల’నియు; ప్రపంచ శ్రేయమునకు పునాదులు వేయుచూ సేవాకర్మలనాశ్రయించి పై మూడు వర్ణముల వారినీ అనుసరించి వారలకు తగిన బలమును అందించు వారలను ‘శూద్రుల’నియూ, నాలుగు వర్ణములను నిర్మించితిని. ఇట్లు వారి వారి విహిత విధాన కర్మలను ఆచరించుచున్న, లోకము కాని, సమాజము కాని సర్వతోముఖ వికాసమును పొందును. ఇట్టి నిబంధనలు ఉండుటచే శ్రమ విభాగములు జరిగి వ్యక్తి సమాజ జీవితములో ఒడుదుడుకలు లేక హాయిగా ఉండగలడు.”
In plain words
“This varṇa system is most essential for the running of creation. People cannot grasp its inner meaning so easily. The ajñānis think that these varṇas somehow torment men in many ways and create distinctions. If one investigates by inquiring into the matter, the reality of the thing comes to light. But if, without any investigation, one argues that varṇa distinction is not right, it turns into an argument that does not know the matter, a wailing without Viveka, an anguish without faith. I created these varṇas for the welfare of the world, not for its famine. Through this varṇa system man performs the karmas that suit his own inclination, and attains fullness. Without the rules of varṇa, man would not be happy for a single minute. For man's karmas, the varṇas are like the very life-breath.”
“Those who, through sāttvika guṇa, know ‘the tattva of Brahman’, inspire in the world a life that is spiritual, moral and progressive, and bring the good fortune of beholding one's own svarūpa, I called ‘brāhmaṇas’. Those who, with a view to protecting statecraft, the system of law, the welfare of the country and Dharma, expose the wicked and the evil-doers, protect the helpless, humble and weak, stand by such people as a helping hand and support, and rule, I called ‘kṣatriyas’. Those who make things prosper by dairy and crops and by lawful trades and business, supply the ordinary people of the world with the food they need, and provide every possible means for nourishing the people's bodies, I called ‘vaiśyas’. Those who lay the foundations for the good of the world, take up works of service, follow those of the three varṇas above and give them the strength they need, I called ‘śūdras’. So I built the four varṇas. When each of them performs in this way the karmas of their own prescribed order, the world and society alike attain all-round growth. Because such rules exist, division of labour takes place, and the individual can live happily in the life of society, without ups and downs.”