Adhyātma Rāmāyaṇa · The Rise of the Rākṣasas and the Praise of Nārāyaṇa
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।श्रीरामवचनं श्रुत्वा । प्रोवाच सदसि सर्वेषां तत्र शृण्वताम् ॥
- 2अथ वित्तेश्वरो देवस्तत्र कालेन केनचित् ।आययौ पुष्पकारूढः पितरं द्रष्टुमञ्जसा ॥
- 3दृष्ट्वा तं तत्र भ्राजमानं ।राक्षसी पुत्रसामीप्यं गत्वा रावणमब्रवीत् ॥
- 4पुत्र पश्य धनाध्यक्षं ज्वलन्तं स्वेन ।त्वमप्येवं यथा भूयास्तथा यत्नं कुरु प्रभो ॥
- 5तच्छ्रुत्वा रावणो प्रतिज्ञामकरोद्द्रुतम् ।धनदेन समो वापि ह्यधिको वाचिरेण तु ॥
- 6भविष्याम्यम्ब मां पश्य सन्तापं त्यज ।इत्युक्त्वा दुष्करं कर्तुं तपः स ॥
- 7अगमत्फलसिद्ध्यर्थं गोकर्णं तु सहानुजः ।स्वं स्वं नियममास्थाय भ्रातरस्ते तपो महत् ॥
- 8आस्थिता दुष्करं घोरं ।दशवर्षसहस्राणि कुम्भकर्णोऽकरोत्तपः ॥
- 9विभीषणोऽपि सत्यधर्मपरायणः ।पञ्चवर्षसहस्राणि तस्थिवान् ॥
- 10दिव्यवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।पूर्णे वर्षसहस्रे तु सः ।एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ॥
- 11अथ वर्षसहस्रं तु दशमे ।छेत्तुकामस्य धर्मात्मा प्राप्तश्चाथ ।वत्स वत्स दशग्रीव प्रीतोऽस्मीत्यभ्यभाषत ॥
- 12दास्यामि यत्ते मनसि काङ्क्षितम् ।दशग्रीवोऽपि तच्छ्रुत्वा ॥
- 13अमरत्वं वृणोमीश वरदो यदि मे भवान् ।सुपर्णनागयक्षाणां देवतानां तथासुरैः ।अवध्यत्वं तु मे देहि ॥
- 14प्रजाध्यक्षः पुनराह दशाननम् ।अग्नौ हुतानि शीर्षाणि यानि तेऽसुरपुङ्गव ॥
- 15भविष्यन्ति यथापूर्वमक्षयाणि च ॥
- 16एवमुक्त्वा ततो राम दशग्रीवं ।विभीषणमुवाचेदं प्रणतं ॥
- 17विभीषण त्वया वत्स कृतं धर्मार्थमुत्तमम् ।तपस्ततो वरं वत्स वृणीष्वाभिमतं हितम् ॥
- 18विभीषणोऽपि तं नत्वा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।देव मे सर्वदा बुद्धिर्धर्मे तिष्ठतु ।मा रोचयत्वधर्मं मे बुद्धिः सर्वत्र सर्वदा ॥
- 19ततः प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमथाब्रवीत् ।वत्स त्वं धर्मशीलोऽसि तथैव च भविष्यसि ॥
- 20ते दास्ये ह्यमरत्वं विभीषण ।कुम्भकर्णमथोवाच वरं वरय ॥
- 21वाण्या व्याप्तोऽथ तं प्राह कुम्भकर्णः पितामहम् ।स्वप्स्यामि देव दिनमेकं तु भोजनम् ॥
- 22एवमस्त्विति तं प्राह ब्रह्मा दृष्ट्वा । च तद्वक्त्रान्निर्गता प्रययौ दिवम् ॥
- 23कुम्भकर्णस्तु चिन्तयामास दुःखितः ।अनभिप्रेतमेवास्यात्किं निर्गतमहो ॥
- 24सुमाली वरलब्धांस्तान् ज्ञात्वा पौत्रान् निशाचरान् । प्रायात् ॥
- 25दशग्रीवं वचनं चेदमब्रवीत् । ते पुत्र संवृत्तो वाञ्छितो मे मनोरथः ॥
- 26यद्भयाच्च वयं लङ्कां त्यक्त्वा याता ।तद्गतं नो महाबाहो मह ॥
- 27अस्माभिः पूर्वमुषिता लङ्केयं धनदेन ते ।भ्रात्राक्रान्तामिदानीं त्वं प्रत्यानेतुमिहार्हसि ॥
- 28वाथ बलेनापि राज्ञां बन्धुः कुतः ।इत्युक्तो रावणः प्राह नार्हस्येवं प्रभाषितुम् ॥
- 29वित्तेशो गुरुरस्माकमेवं श्रुत्वा तमब्रवीत् ।प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यं रावणं दशकन्धरम् ॥
- 30शृणु रावण यत्नेन नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ।नाधीता राजधर्मास्ते नीतिशास्त्रं तथैव च ॥
- 31शूराणां न हि सौभ्रात्रं शृणु मे वदतः प्रभो ।कश्यपस्य सुता देवा राक्षसाश्च महाबलाः ॥
- 32परस्परमयुध्यन्त त्यक्त्वा सौहृदमायुधैः ।नैवेदानीन्तनं राजन् वैरं देवैरनुष्ठितम् ॥
- 33प्रहस्तस्य वचः श्रुत्वा दशग्रीवो दुरात्मनः ।तथेति क्रोधताम्राक्षस्त्रिकूटाचलमन्वगात् ॥
- 34दूतं प्रहस्तं सम्प्रेष्य निष्कास्य धनदेश्वरम् ।लङ्कामाक्रम्य सचिवै राक्षसैः सुखमास्थितः ॥
- 35त्यक्त्वा लङ्कां महायशाः ।गत्वा कैलासशिखरं तोषयच्छिवम् ॥
- 36तेन सख्यमनुप्राप्य तेनैव परिपालितः ।अलकां नगरीं तत्र निर्ममे विश्वकर्मणा ॥
- 37दिक्पालत्वं चकारात्र शिवेन परिपालितः ।रावणो राक्षसैः सार्धमभिषिक्तः सहानुजैः ॥
- 38राज्यं चकारासुराणां त्रिलोकीं बाधयन् खलः ।भगिनीं कालखञ्जाय ददौ ॥
- 39विद्युज्जिह्वाय नाम्नासौ निशाचरः ।ततो मयो विश्वकर्मा राक्षसानां ॥
- 40सुतां मन्दोदरीं नाम्ना ददौ लोकैकसुन्दरीम् ।रावणाय पुनः शक्तिममोघां प्रीतमानसः ॥
- 41वैरोचनस्य दौहित्रीं वृत्रज्वालेति विश्रुताम् ।स्वयन्दत्तामुदवह रावणः ॥
- 42सुतां शैलूषस्य महात्मनः ।विभीषणस्य भार्यार्थे धर्मज्ञां समुदावहत् ॥
- 43सरमां नाम सुभगां सर्वलक्षणसंयुताम् ।ततो मन्दोदरी पुत्रं मेघनादमजीजनत् ॥
- 44जातमात्रस्तु यो नादं मुमोच ह ।ततः सर्वेऽब्रुवन्मेघनादोऽयमिति चासकृत् ॥
- 45कुम्भकर्णस्ततः प्राह प्रभो ।ततश्च कारयामास गुहां दीर्घां सुविस्तराम् ॥
- 46तत्र सुष्वाप कुम्भकर्णो विघूर्णितः ।निद्रिते कुम्भकर्णे तु रावणो ॥
- 47ऋषिमुख्यांश्च देवदानवकिन्नरान् ।देवश्रियो मनुष्यांश्च समहोरगान् ॥
- 48धनदोऽपि ततः श्रुत्वा रावणस्याक्रमं प्रभुः ।ति दूतवाक्यै ॥
- 49ततः क्रुद्धो दशग्रीवो जगाम ।विनिर्जित्य धनाध्यक्षं त्तमपुष्पकम् ॥
- 50ततो यमं च वरुणं निर्जित्य समरेऽसुरः ।र्णं ॥
- 51ततोऽभवन्महद्युद्धमिन्द्रेण सह दैवतैः ।ततो रावणमभ्येत्य बबन्ध त्रिदशेश्वरः ॥
- 52तच्छ्रुत्वा सहसागत्य ।कृत्वा घोरं महद्युद्धं जित्वा त्रिदशपुङ्गवान् ॥
- 53इन्द्रं गृहीत्वा बध्वासौ मेघनादो ।मोचयित्वा तु पितरं गृहीत्वेन्द्रं ययौ ॥
- 54तु मोचयामास देवेन्द्रं मेघनादतः ।दत्त्वा बहूंस्तस्मै ब्रह्मा स्वभवनं ययौ ॥
- 55रावणो लोकान् सर्वान् जित्वा क्रमेण तु ।कैलासं तोलयामास बाहुभिः परिघोपमैः ॥
- 56तत्र वं शप्तोऽयं राक्षसेश्वरः ।वानरैर्मानुषैश्चैव नाशं गच्छेति ॥
- 57शप्तोऽप्यगणयन् वाक्यं ययौ हैहयपत्तनम् ।तेन बद्धो पुलस्त्येन विमोचितः ॥
- 58ततोऽतिबलमासाद्य जिघांसु ।धृतस्तेनैव कक्षेण दशकन्धरः ॥
- 59भ्रामयित्वा तु चतुरः रावणं हरिः ।विसर्जयामास ततस्तेन सख्यं चकार सः ॥
- 60रावणः परमप्रीत एवं लोकान् महाबलः ।चकार स्ववशे बुभुजे स्वयमेव तान् ॥
- 61एवम्प्रभावो दशग्रीवः ।त्वया विनिहतः सङ्ख्ये रावणो ॥
- 62मेघनादश्च निहतो महात्मना ।कुम्भकर्णश्च निहतस्त्वया पर्वतसन्निभः ॥
- 63भवा साक्षाज्जगतामादिकृद्विभुः ।त्वत्स्वरूपमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥
- 64त्वन्नाभिकमलोत्पन्नो ब्रह्मा लोकपितामहः ।अग्निस्ते मुखतो जातो वाचा सह ॥
- 65बाहुभ्यां लोकपालौघाश्चक्षुर्भ्यां ।दिशश्च विदिशश्चैव कर्णाभ्यां ते समुत्थिताः ॥
- 66घ्राणा समुत्पन्नश्चाश्विनौ देवसत्तमौ ।जङ्घाजानूरुजघनाद्भुवर्लोकादयोऽभवन् ॥
- 67कुक्षिदेशात्समुत्पन्नाश्चत्वारः हरे ।स्तनाभ्यामिन्द्रवरुणौ रेतसः ॥
- 68मेढ्रा गुदान्मृत्युर्मन्यो ।अस्थिभ्यः पर्वता जाताः केशेभ्यो मेघसंहतिः ॥
- 69ओषध्यस्तव रोमेभ्यो नखेभ्यश्च खरादयः ।त्वं विश्वरूपः पुरुषो ॥
- 70नानारूप इवाभासि सति ।त्वामाश्रित्यैव विबुधाः पिबन्त्यमृतमध्वरे ॥
- 71त्वया सृष्टमिदं सर्वं विश्वं ।त्वामाश्रित्यैव सर्वे स्थावरजङ्गमाः ॥
- 72त्वद्युक्तमखिलं वस्तु व्यवहारेऽपि ।क्षीरमध्यगतं सर्पिर्यथा व्याप्याखिलं पयः ॥
- 73त्वद्भासा भासतेऽर्कादि न त्वं तेनावभाससे ।सर्वगं नित्यमेकं त्वां ज्ञानचक्षुर्विलोकयेत् ॥
- 74नाज्ञानचक्षुस्त्वां पश्येदन्धदृग् भास्करं यथा ।योगिनस्त्वां विचिन्वन्ति स्वदेहे परमेश्वरम् ॥
- 75अतन्निरसनमुखैर्वेदशीर्षैरहर्निशम् ।त्वत्पाद गृहीता यदि योगिनः ॥
- 76विचिन्वन्तो हि पश्यन्ति चिन्मात्रं त्वां न चान्यथा ।मया प्रलपितं किञ्चि तवाग्रतः ।क्षन्तुमर्हसि देवेश तवानुग्रहभागहम् ॥
- 77दिग्देशकालपरिहीनमनन्यमेकंचिन्मात्रमक्षरमजं चलनादिहीनम् ।सर्वज्ञमीश्वरमनन्तगुणं व्युदस्त-मायं भजे रघुपतिं भजतामभिन्नम् ॥