Adhyātma Rāmāyaṇa · The Decree of Exile
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।एकदा ब्रह्मणो लोकादायान्तं नारदं म् । रावणो लोकान् दृष्ट्वा नत्वाब्रवीद्वचः ॥
- 2भगवन् ब्रूहि मे योद्धुं कुत्र सन्ति ।योद्धुमिच्छामि बलिभिस्त्वं ज्ञातासि ॥
- 3मुनिर्ध्याऽऽत्वाह सुचिरं ।महाबला महाकायास्तत्र याहि ॥
- 4विष्णुपूजारता ये वै विष्णुना निहताश्च ये ।त एव तत्र सञ्जाता अजेयाश्च सुरासुरैः ॥
- 5श्रुत्वा तद्रावणो वेगान्मन्त्रिभिः तान् । समागत्य श्वेतद्वीपसमीपतः ॥
- 6तत्प्रभाहततेजस्कं पुष्पकं नाचलत्ततः ।त्यक्त्वा विमानं प्रययौ मन्त्रिणश्च ॥
- 7प्रविशन्नेव तद् द्वीपं धृतो हस्तेन ।पृष्टश्च त्वं कुतः कोऽसि प्रेषितः केन वा वद ॥
- 8इत्युक्तो स्त्रीभिर्हसन्तीभिः पुनः पुनः ।कृच्छ्राद्धस्ताद्विनिर्मुक्तस्तासां स्त्रीणां दशाननः ॥
- 9आश्चर्यमतुलं लब्ध्वा चिन्तयामास ।विष्णुना निहतो यामि वैकुण्ठमिति निश्चितः ॥
- 10मयि विष्णुर्यथा कुप्येत्तथा कार्यं करोम्यहम् ।इति निश्चित्य वैदेहीं जहार विपिनेऽसुरः ॥
- 11जानन्नेव परात्मानं स जहारावनीसुताम् ।लयामास त्वत्तः काङ्क्षन् वधं स्वकम् ॥
- 12राम त्वं परमेश्वरोऽसि सकलं जानासि विज्ञानदृग्भूतं भव्यमिदं त्रिकालकलनासाक्षी विकल्पोज्झितः ।भक्तानामनुवर्तनाय सकलां कुर्वन् क्रियासंहतिंत्वं शृण्वन्मनुजाकृतिर्मुनिवचो भासीश लोकार्चितः ॥
- 13स्तुत्वैवं राघवं तेन पूजितः ।स्वाश्रमं मुनिभिः सार्धं प्रययौ ॥
- 14रामस्तु सीतया सार्धं भ्रातृभिः सह मन्त्रिभिः ।संसारीव रमानाथो रममाणोऽवसद्गृहे ॥
- 15अनासक्तोऽपि विषयान् बुभुजे प्रियया सह । सद्भिर्वानरैः परिवेष्टितः ॥
- 16पुष्पकं चागमद्राममेकदा पूर्ववत्प्रभुम् ।प्राह देव प्रेषितं त्वामहं ततः ॥
- 17जितं त्वं दौ पश्चाद्रामेण निर्जितम् ।अतस्त्वं राघवं नित्यं वह यावद्वसेद्भुवि ॥
- 18यदा गच्छेद्रघुश्रेष्ठो वैकुण्ठं याहि मां तदा ।तच्छ्रुत्वा राघवः प्राह पुष्पकं ॥
- 19यदा स्मरामि भद्रं ते तदागच्छ ममान्तिकम् ।तिष्ठान्तर्धाय सर्वत्र गच्छेदानीं ॥
- 20इत्युक्त्वा रामचन्द्रोऽपि सर्वशः ।भ्रातृभिर्मन्त्रिभिः सार्धं यथान्यायं चकार सः ॥
- 21राघवे शासति भुवं रमापतौ ।वसुधा फलवन्तश्च भूरुहाः ॥
- 22जना सर्वे स्त्रियः ।नापश्यत्पुत्रमरणं कश्चिद्राजनि राघवे ॥
- 23समारुह्य विमानाग्र्यं राघवः सीतया सह ।वानरैर्भ्रातृभिः सार्धं सञ्चचारावनिं प्रभुः ॥
- 24कार्याणि चकार बहुशो भुवि ।ब्राह्मणस्य सुतं दृष्ट्वा बालं मृतमकालतः ॥
- 25शोचन्तं ब्राह्मणं चापि ज्ञात्वा रामो ।तपस्यन्तं वने शूद्रं हत्वा ब्राह्मणबालकम् ॥
- 26जीवयामास शूद्रस्य ददौ स्वर्गमनुत्तमम् ।लोकानामुपदेशार्थं रघूत्तमः ॥
- 27कोटिशः स्थापयामास सर्वशः ।सीतां च रमयामास सर्वभोगैरमानुषैः ॥
- 28शशास रामो धर्मेण राज्यं ।कथां संस्थापयामास सर्वलोक ॥
- 29दशवर्षसहस्राणि ।चकार राज्यं विधिवल्लोकवन्द्यपदाम्बुजः ॥
- 30एकपत्नीव्रतो रामो सर्वदा शुचिः ।गृहमेधीयमखिलमाचरन् शिक्षयन् जनान् ॥
- 31सीता प्रेम्णानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च ।भर्तुर्मनोहरा भावज्ञा सा ह्रिया भिया ॥
- 32एकदा सर्वभोगसमन्विते ।एकान्ते दिव्यभवने सुखासीनं रघूत्तमम् ॥
- 33नीलमाणिक्यसङ्काशं दिव्याभरणभूषितम् ।प्रसन्नवदनं शान्तं विद्युत्पुञ्जनिभाम्बरम् ॥
- 34सीता सर्वाभरणभूषिता ।राममाह कराभ्यां सा पदाम्बुजे ॥
- 35देवदेव परमात्मन् सनातन ।दिमध्यान्तरहिताशेषकारण ॥
- 36देव समासाद्य मामेकान्तेऽब्रुवन्वचः ।बहुशोऽर्थ्यमानास्ते वैकुण्ठागमनं प्रति ॥
- 37त्वया समेत रामस्तिष्ठति भूतले ।विसृज्यास्मान् स्वकं धाम वैकुण्ठं च ॥
- 38आस्ते त्वया रामः ।अग्रतो याहि वैकुण्ठं त्वं तथा चेद्रघूत्तमः ॥
- 39आगमिष्यति वैकुण्ठं करिष्यति ।इति हं तैर्मया विज्ञापितो भवान् ॥
- 40यद्युक्तं तत्कुरुष्वाद्य नाहमाज्ञापये ।सीतायास्तद्वचः श्रुत्वा रामो ध्यात्वाब्रवीत्क्षणम् ॥
- 41देवि जानामि सकलं तत्रोपायं वदामि ते ।कल्पयित्वा मिषं देवि लोकवादं ॥
- 42त्यजामि त्वां वने लोकवादाद्भीत इवापरः ।भविष्यतः कुमारौ द्वौ ॥
- 43इदानीं दृश्यते पुनरागत्य मेऽन्तिकम् ।लोकानां प्रत्ययार्थं त्वं कृत्वा शपथमादरात् ॥
- 44भूमे वैकुण्ठं यास्यसि द्रुतम् ।पश्चादहं गमिष्यामि एष एव सुनिश्चयः ॥
- 45इत्युक्त्वा तां विसृज्याथ रामो ।मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्बलमुख्यैश्च संवृतः ॥
- 46तत्रोपविष्टं श्रीरामं पर्युपासत ।हास्यप्रौढकथासुज्ञा हासयन्तः स्थिता ॥
- 47कथाप्रसङ्गात्पप्रच्छ रामो ।पौरा जानपदा मे किं वदन्तीह शुभाशुभम् ॥
- 48सीतां वा मातरं वा मे भ्रातॄन्वा कैकयीमथ ।न भेतव्यं त्वया ब्रूहि शापितोऽसि ममोपरि ॥
- 49इत्युक्तः प्राह विजयो देव सर्वे वदन्ति ते ।कृतं सुदुष्करं सर्वं रामेण ॥
- 50किन्तु हत्वा दशग्रीवं सीतामाहृत्य राघवः ।अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्वं वेश्म प्रत्यपादयत् ॥
- 51कीदृशं हृदये तस्य सीतासम्भोगजं ।या हृता विजनेऽरण्ये दुरात्मना ॥
- 52अस्माकमपि योषितां मर्षणं भवेत् ।यादृग्भवति वै राजा तादृश्यो नियतं प्रजाः ॥
- 53श्रुत्वा तद्वचनं पर्यपृच्छत ।तेऽपि नत्वाब्रुवन् राममेवमेतन्न संशयः ॥
- 54ततो विसृज्य विजयं सुहृदस्तथा ।आहूय लक्ष्मणं रामो वचनं चेदमब्रवीत् ॥
- 55लोकापवादस्तु महान् सीतामाश्रित्य मेऽभवत् ।सीतां प्रातः समानीय ॥
- 56त्यक्त्वा शीघ्रं रथेन त्वं पुनरायाहि ।वक्ष्यसे यदि वा किञ्चित्तदा मां हतवानसि ॥
- 57इत्युक्तो लक्ष्मणो भीत्या प्रातरुत्थाय ।सुमन्त्रेण रथे कृत्वा जगाम सहसा ॥
- 58वाल्मीकेराश्रमस्यान्ते त्यक्त्वा सीतामुवाच सः ।लोकापवादभीत्या त्वां त्यक्तवान् राघवो वने ॥
- 59दोषो न कश्चिन्मे मातर्गच्छाश्रमपदं ।इत्युक्त्वा लक्ष्मणः शीघ्रं गतवान् रामसन्निधिम् ॥
- 60सीतापि विललापातिमुग्धवत् ।शिष्यैः श्रुत्वा च सीतां ज्ञात्वा स दिव्यदृक् ॥
- 61अर्घ्यादिभिः पूजयित्वा समाश्वास्य च ।ज्ञात्वा भविष्यं सकलमार्पयन् ॥
- 62तास्तां सम्पूजयन्ति स्म सीतां दिने दिने ।ज्ञात्वा परात्मनो लक्ष्मीं मुनिवाक्येन योषितः ।सेवां चक्रुः सदा तस्या विनयादिभिरादरात् ॥
- 63रामोऽपि सीतारहितः विज्ञानदृक्केवल ।सन्त्यज्य भोगानखिलान् विरक्तो मुनिव्रतोऽभून्मुनिसेविताङ्घ्रिः ॥