Adhyātma Rāmāyaṇa · The Teaching Given to Lakṣmaṇa
Tap a verse for its meaning
- 1श्री उवाच ।ततो जगन्मङ्गलमङ्गलात्मनाविधाय रामायणकीर्तिमुत्तमाम् ।चचार पूर्वाचरितं राजर्षिवर्यैरभिसेवितं यथा ॥
- 2णा पृष्ट उदारबुद्धिनारामः कथाः प्राह पुरातनीः शुभाः ।राज्ञः प्रमत्तस्य नृगस्य शापतोद्विजस्य तिर्यक्त्वमथाह ॥
- 3कदाचिदेकान्त उपस्थितं रामं रमालालितपादपङ्कजम् ।सौमित्रिरासादितशुद्धभावनःप्रणम्य विनयान्वितोऽब्रवीत् ॥
- 4त्वं ऽसि हि सर्वदेहिना-मात्मास्यधीशोऽसि निराकृतिः स्वयम् ।प्रतीयसे ज्ञानदृशां महामतेपादाब्जभृङ्गाहितसङ्गसङ्गिनाम् ॥
- 5अहं ऽस्मि पदाम्बुजं प्रभोभवापवर्गं तव म् ।यथाञ्जसाऽज्ञानमपारवारिधिंसुखं तरिष्यामि तथानुशाधि माम् ॥
- 6श्रुत्वाथ सौमित्रिवचोऽखिलं तदाप्राह प्रपन्नार्तिहरः प्रसन्नधीः ।मज्ञानतमःप्रशान्तयेश्रुतिप्रपन्नं क्षितिपालभूषणः ॥
- 7आदौ स्ववर्णाश्रमवर्णिताः क्रियाःकृत्वा समासादितशुद्धमानसः ।समाप्य तत्पूर्वमुपात्तसाधनःसमाश्रयेमात्मलब्धये ॥
- 8शरीरोद्भवहेतुरादृताप्रियाप्रियौ तौ भवतः सुरागिणः ।धर्मेतरौ तत्र पुनः शरीरकंपुनः क्रिया चक्रवदीर्यते ॥
- 9अज्ञानमेवास्य हि मूलकारणंतद्ध्यानमेवात्र विधौ विधीयते ।विद्यैव तन्नाशविधौ पटीयसीन कर्म तज्जं सविरोधमीरितम् ॥
- 10नाज्ञानहानिर्न च सङ्क्षयोभवेत्ततः कर्म सदोषमुद्भवेत् ।ततः पुनः संसृतिरप्यवारितातस्माद्बुधो भवेत् ॥
- 11ननु क्रिया चोदितातथैव विद्या ।कर्तव्यता प्राणभृतः प्रचोदिताविद्यासहायत्वमुपैति सा पुनः ॥
- 12कर्माकृतौ दोषमपि श्रुतिर्जगौतस्मात्सदा कार्यमिदं णा ।ननु ध्रुवकार्यकारिणीविद्या न किञ्चिन्मनसाप्यपेक्षते ॥
- 13न सत्यकार्योऽपि हि यद्वदध्वरःप्रकाङ्क्षतेऽन्यानपि ।तथैव विधितः प्रकाशितैःविशिष्यते कर्मभिरेव मुक्तये ॥
- 14केचिद्वदन्तीति वितर्कवादिन-स्तदप्यसद्दृष्टविरोधकारणात् ।देहाभिमानादभिवर्धते क्रियाविद्या गताहङ्कृतितः प्रसिद्ध्यति ॥
- 15विशुद्धविज्ञानविरोचनाञ्चिताविद्यात्मवृत्तिश्चरमेति भण्यते ।उदेति कर्माखिलभिःनिहन्ति विद्याखिलकारकादिकम् ॥
- 16तस्मात्त्यजेत्कार्यमशेषतः विद्याविरोधान्न समुच्चयो भवेत् ।आत्मानुसन्धानपरायणः सदानिवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिगोचरः ॥
- 17यावच्छरीरादिषु त्मधी-स्तावद्विधेयो विधिवादकर्मणाम् ।नेतीति वाक्यैरखिलं निषिध्य तत्ज्ञात्वा परात्मानमथ त्यजेत्क्रियाः ॥
- 18यदा परात्मात्मविभेदभेदकंविज्ञानमात्मन्यवभाति भास्वरम् ।तदैव प्रविलीयतेऽञ्जसासकारका कारणमात्मसंसृतेः ॥
- 19भिविनाशिता च साकथं भविष्यत्यपि कार्यकारिणी ।विज्ञानमात्रादमलाद्वितीयत-स्तस्मादविद्या न पुनर्भविष्यति ॥
- 20यदि स्म नष्टा न पुनः प्रसूयतेहमस्येति मतिः कथं भवेत् ।तस्मात्स्वतन्त्रा न किमप्यपेक्षतेविद्या विभाति केवला ॥
- 21सा राह सादरंन्यासं प्रशस्ताखिलकर्मणां स्फुटम् ।एतावदित्याह च वाजिनां श्रुतिःज्ञानं विमोक्षाय न कर्म साधनम् ॥
- 22विद्यासमत्वेन तु दर्शितस्त्वयाक्रतुर्न दृष्टान्त उदाहृतः समः ।फलैः पृथक्त्वाद्बहुकारकैः संसाध्यते ज्ञानमतो विपर्ययम् ॥
- 23सप्रत्यवायो ह्यहमित्यनात्मधी-रज्ञप्रसिद्धा न तु तत्त्वदर्शिनः ।तस्माद्बुधैस्त्याज्यमविक्रियात्मभिःविधानतः कर्म विधिप्रकाशितम् ॥
- 24श्रद्धान्वितस्तत्त्वमसीति वाक्यतोगुरोः प्रसादादपि शुद्धमानसः ।विज्ञाय चैकात्म्यमथात्मजीवयोःसुखी भवेन्मेरुरिवाप्रकम्पनः ॥
- 25आदौ वगतिर्हि कारणंविज्ञानविधौ विधानतः ।तत्त्वम्पदार्थौ परमात्मजीवका-वसीति चैकात्म्यमथानयोर्भवेत् ॥
- 26प्रत्यक्परोक्षादिविरोधमात्मनोःविहाय सङ्गृह्य तयोश्चिदात्मताम् ।संशोधितां च लक्षितांज्ञात्वा स्वमात्मानमथाद्वयो भवेत् ॥
- 27एकात्मकत्वाज्जहती न सम्भवेत्तथाऽजहल्लक्षणता विरोधतः ।सोऽयम्पदार्थाविव युज्येत तत्त्वम्पदयोरदोषतः ॥
- 28रसादिपञ्चीकृतभूतसम्भवंभोगालयं दुःखसुखादिकर्मणाम् ।शरीरमाद्यन्तवदादिकर्मजंमायामयं स्थूलमुपाधिमात्मनः ॥
- 29सूक्ष्मं मनोबुद्धिदशेन्द्रियैर्युतंप्राणैरपञ्चीकृतभूतसम्भवम् ।भोक्तुः सुखादेरनुसाधनं भवेत्शरीरमन्यद्विदुरात्मनो ॥
- 30अनाद्यनिर्वाच्यमपीह कारणंमायाप्रधानं तु परं शरीरकम् ।उपाधिभेदात्तु यतः पृथक् स्थितंस्वात्मानमात्मन्यवधारयेत्क्रमात् ॥
- 31तेषु तु तत्तदाकृतिःविभाति सङ्गात् यथा ।असङ्गरूपोऽयमजो यतोऽद्वयोविज्ञायतेऽस्मिन् परितो विचारिते ॥
- 32बुद्धेस्त्रिधा वृत्तिरपीह दृश्यतेस्वप्नादिभेदेन गुणत्रयात्मनः ।अन्योन्यतोऽस्मिन् व्यभिचारतो मृषानित्ये परे केवले शिवे ॥
- 33देहेन्द्रियप्राणमनश्चिदात्मनांसङ्घादजस्रं परिवर्तते धियः ।वृत्तिज्ञलक्षणायावद्भवेत्तावदसौ भवोद्भवः ॥
- 34निराकृताखिलोहृदा समास्वादित ।त्यजेदशेषं जगदात्तसद्रसंपीत्वा यथाम्भः प्रजहाति तत्फलम् ॥
- 35कदाचिदात्मा न मृतो न जायतेन क्षीयते नापि विवर्धतेऽनवः ।निरस्तसर्वातिशयः स्वयम्प्रभः सर्वगतोऽयमद्वयः ॥
- 36एवंविधे मये सुखात्मकेकथं भवो दुःखमयः प्रतीयते ।अज्ञानतोऽध्यासवशात्प्रकाशतेज्ञाने विलीयेत विरोधतः क्षणात् ॥
- 37यदन्यदन्यत्र विभाव्यते भ्रमा-दध्यासमित्याहुरमुं विपश्चितः ।असर्पभूतेऽहिविभावनं यथारज्ज्वादिके तद्वदपीश्वरे जगत् ॥
- 38विकल्पमायारहिते चिदात्मके-ऽहङ्कार एष प्रथमः प्रकल्पितः ।अध्यास एवात्मनि सर्वकारणेनिरामये केवले परे ॥
- 39इच्छादिरागादिसुखादिधर्मिकाःसदा धियः परे ।यस्मा तदभावतः परःसुखस्वरूपेण विभाव्यते हि नः ॥
- 40अनाद्यविद्योद्भवबुद्धिबिम्बितो प्रकाशोऽयमितीर्यते चितः ।आत्मा धियः पृथक् स्थितोबुद्ध्यापरिच्छिन्नपरः स एव हि ॥
- 41चिद्बिम्बसाक्ष्यात्मधियां प्रसङ्गत-स्त्वेकत्र वासादनलाक्तलोहवत् ।अन्योन्यमध्यासवशाजडाजडत्वं च चिदात्मचेतसोः ॥
- 42गुरोः सकाशादपि वेदवाक्यतः ।सञ्जातविद्यानुभवो निरीक्ष्य तम् ।स्वात्मानमात्मस्थमुपाधिवर्जितंत्यजेदशेषं जडमात्मगोचरम् ॥
- 43प्रकाशरूपोऽहमजोऽहमद्वयो-ऽसकृद्विभातोऽहमतीव निर्मलः ।विशुद्ध विज्ञानघनो निरामयःसम्पूर्ण आनन्दमयोऽहमक्रियः ॥
- 44सदैव मुक्तोऽहमचिन्त्यशक्तिमान्अतीन्द्रियज्ञानमविक्रियात्मकः ।अनन्तपारोऽहमहर्निशं बुधैःविभावितोऽहं हृदि वेदवादिभिः ॥
- 45एवं सदात्मानमखण्डितात्मना विशुद्धभावना ।हन्यादविद्यामचिरेण कारकैरसायनं यद्वदुपासितं रुजः ॥
- 46आसीन उपारतेन्द्रियोविनिर्जितात्मा विमलान्तराशयः ।विभावयेदेकमनन्यसाधनोविज्ञानदृक्केवल आत्मसंस्थितः ॥
- 47विश्वं यदेतत्परमात्मदर्शनंविलापयेदात्मनि सर्वकारणे ।पूर्णश्चिदानन्दमयोऽवतिष्ठतेन वेद बाह्यं न च किञ्चिदान्तरम् ॥
- 48पूर्वं समाधेरखिलं विचिन्तये-दोङ्कारमात्रं सचराचरं जगत् ।तदेव वाच्यं प्रणवो हि वाचकोविभाव्यतेऽज्ञानवशान्न बोधतः ॥
- 49पुरुषो हि विश्वकोह्युकारकस्तैजस ईर्यते क्रमात् ।प्राज्ञो मकारः परिपठ्यतेऽखिलैःसमाधिपूर्वं न तु तत्त्वतो भवेत् ॥
- 50विश्वं त्वकारं पुरुषं विलापये-दुकारमध्ये बहुधा व्यवस्थितम् ।ततो मकारे प्रविलाप्य तैजसंद्वितीयवर्णं चान्तिमे ॥
- 51मकारमप्यात्मनि परेविलापयेद्प्राज्ञमपीह कारणम् ।सोऽहं परं ब्रह्म सदा विमुक्तिम-द्विज्ञानदृङ्मुक्त उपाधितोऽमलः ॥
- 52एवं सदा जातपरात्मभावनः परिविस्मृताखिलः ।आस्ते स नित्यात्मसुखप्रकाशकःसाक्षाद्विमुक्तोऽचलवारिसिन्धुवत् ॥
- 53एवं सदाभ्यस्तसमाधियोगिनोनिवृत्तसर्वेन्द्रियगोचरस्य हि ।विनिर्जिताशेषरिपोरहं सदादृश्यो भवेयं ॥
- 54ध्यात्वैवमात्मानमहर्निशं मुनि-स्तिष्ठेत्सदा ।भिमानवर्जितोमय्येव साक्षात्प्रविलीयते ततः ॥
- 55आदौ च मध्ये च तथैव चान्ततोभवं विदित्वा ।हित्वा समस्तं विधिवादचोदितंभजेत्स्वमात्मानमथाखिलात्मनाम् ॥
- 56आत्मन्यभेदेन विभावयन्निदंभवत्यभेदेन मयात्मना तदा ।यथा जलं यथा पयःक्षीरे वियद्व्योम्न्यनिले यथानिलः ॥
- 57इत्थं यदीक्षेत हि लोकसंस्थितोति विभावयन्मुनिः ।निराकृतत्वाच्छ्रुतियुक्तिमानतोयथेन्दुभेदो दिशि ॥
- 58यावन्न पश्येदखिलं मदात्मकंतावन्मदाराधनतत्परो भवेत् ।श्रद्धालुरत्यूर्जितभक्तिलक्षणोयस्तस्य दृश्योऽहमहर्निशं हृदि ॥
- 59रहस्यमेतच्छ्रुतिसारसङ्ग्रहंमया विनिश्चित्य तवोदितं प्रिय ।यस्त्वेतदालोचयतीह बुद्धिमान्स मुच्यते क्षणात् ॥
- 60भ्रातर्यदीदं परिदृश्यते जग- सर्वं परिहृत्य चेतसा ।मद्भावनाभावितशुद्धमानसःसुखी भवानन्दमयो ॥
- 61यः सेवते मामगुणं गुणात्परंहृदा कदा वा यदि वा गुणात्मकम् ।सोऽहं स्पृशन्पुनाति लोकत्रितयं यथा रविः ॥
- 62विज्ञानमेतदखिलं श्रुतिसारमेकं मयैव गीतम् ।यः श्रद्धया परिपठेद् गुरुभक्तियुक्तोमद्रूपमेति यदि मद्वचनेषु भक्तिः ॥