Adhyātma Rāmāyaṇa · The Slaying of Lavaṇa and the Wisdom of Vālmīki
Tap a verse for its meaning
- 1श्रीमहादेव उवाच ।एकदा सर्वे यमुनातीरवासिनः ।आजग्मू राघवं द्रष्टुं भयाल्लवण ॥
- 2कृत्वाग्रे तु मुनिश्रेष्ठं भार्गवं च्यवनं द्विजाः ।असङ्ख्याताः समायाता रामादभयकाङ्क्षिणः ॥
- 3तान् पूजयित्वा परया रघुकुलोत्तमः ।उवाच मधुरं वाक्यं हर्षयन् ॥
- 4करवाणि मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम् । यदि यूयं मां प्रीत्या द्रष्टुमिहागताः ॥
- 5दुष्करं चापि यत्कार्यं भवतां तत्करोम्यहम् ।आज्ञापयन्तु मां भृत्यं ब्राह्मणा दैवतं हि मे ॥
- 6तच्छ्रुत्वा सहसा हृष्टश्च्यवनो वाक्यमब्रवीत् ।मधुनामा महादैत्यः पुरा प्रभो ॥
- 7आसीदतीव देवब्राह्मणपूजकः ।तस्य तुष्टो महादेवो ददौ शूलमनुत्तमम् ॥
- 8प्राह चानेन यं हंसि स तु ।रावणस्यानुजा भार्या तस्य श्रुता ॥
- 9तस्यां तु लवणो नाम राक्षसो ।आसी दुर्धर्षो देवब्राह्मणहिंसकः ॥
- 10पीडितास्तेन राजेन्द्र वयं त्वां ।तच्छ्रुत्वा राघवोऽप्याह मा भीर्वो मुनिपुङ्गवाः ॥
- 11लवणं नाशयिष्यामि गच्छन्तु ।इत्युक्त्वा प्राह रामोऽपि भ्रातॄन् ॥
- 12लवणं राक्षसं दद्यात् ब्राह्मणेभ्योऽभयं महत् ।तच्छ्रुत्वा प्राह भरतो राघवाय वै ॥
- 13देवाज्ञापय मां प्रभो ।ततो रामं शत्रुघ्नो वाक्यमब्रवीत् ॥
- 14लक्ष्मणेन महत्कार्यं कृतं राघव संयुगे ।नन्दिग्रामे महाबुद्धिर्भरतो ॥
- 15अहमेव गमिष्यामि लवणस्य ।त्वत्प्रसादाद्रघुश्रेष्ठ हन्यां तं राक्षसं युधि ॥
- 16तच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नं शत्रुसूदनः ।प्राहाद्यैवाभिषेक्ष्यामि मथुराराज्यकारणात् ॥
- 17आनाय्य च लक्षमणेनाभिषेचने ।अनिच्छन्तमपि स्नेहादभिषेकमकारयत् ॥
- 18दत्त्वा तस्मै शरं दिव्यं रामः शत्रुघ्नमब्रवीत् ।अनेन जहि बाणेन लवणं ॥
- 19स तु तच्छूलं गेहे गच्छति काननम् ।भक्षणार्थं तु जन्तूनां नानाप्राणिवधाय च ॥
- 20स तु नायाति सदनं यावद्वनचरो भवेत् ।तावदेव पुरद्वारि तिष्ठ त्वं ॥
- 21योत्स्यते स त्वया क्रुद्धस्तदा ।तं हत्वा लवणं क्रूरं तद्वनं ॥
- 22निवेश्य नगरं तत्र तिष्ठ त्वं मेऽनुशासनात् ।अश्वानां पञ्चसाहस्रं रथानां च तदर्धकम् ॥
- 23गजानां षट् शतानीह पत्तीनामयुतत्रयम् ।आगमिष्यति पश्चात्त्वमग्रे साधय ॥
- 24इत्युक्त्वा राघवः ।शत्रुघ्नं मुनिभिः सार्धमाशीर्भिरभिनन्द्य च ॥
- 25शत्रुघ्नोऽपि तथा चक्रे यथा रामेण ।हत्वा मधुसुतं युद्धे ॥
- 26स्फीतां जनपदां चक्रे मथुरां दानमानतः ।सीतापि पुत्रौ द्वौ वाल्मीकेरथाश्रमे ॥
- 27मुनिस्तयोर्नाम चक्रे कुशो ज्येष्ठोऽनुजो लवः ।क्रमेण सीतापुत्रौ बभूवतुः ॥
- 28उपनीतौ च मुनिना ।कृत्स्नं रामायणं प्राह काव्यं बालकयोर्मुनिः ॥
- 29शङ्करेण पुरा प्रोक्तं पार्वत्यै । तावग्राहयत प्रभुः ॥
- 30कुमारौ सुन्दरावश्विनाविव । गायन्तौ चेरतुर्वने ॥
- 31तत्र तत्र मुनीनां तौ समाजे ।गायन्तावभितो दृष्ट्वा विस्मिता मुनयोऽब्रुवन् ॥
- 32किन्नरेषु भुवि वा देवेषु देवालयेपातालेष्वथवा चतुर्मुखगृहे लोकेषु सर्वेषु च ।अस्माभिश्चिरजीविभिश्चिरतरं दृष्ट्वा दिशः सर्वतोनाज्ञायीदृश नादर्शि नाश्रावि च ॥
- 33एवं स्तुवद्भिरखिलैर्मुनिभिः प्रतिवासरम् ।आसाते सुखमेकान्ते चिरम् ॥
- 34अथ रामोऽश्वमेधादींश्चकार बहुदक्षिणान् ।यज्ञान् स्वर्णमयीं सीतां विधाय विपुलद्युतिः ॥
- 35तस्मिन् ऋषयः सर्वे राजर्षयस्तथा ।ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः समाजग्मु ॥
- 36वाल्मीकिरपि सङ्गृह्य गायन्तौ तौ ।जगाम ऋषिवाटस्य समीपं ॥
- 37तत्रैकान्ते स्थितं शान्तं मुनिम् ।कुशः पप्रच्छ वाल्मीकिं ज्ञानशास्त्रं कथान्तरे ॥
- 38भगवन् श्रोतुमिच्छामि सङ्क्षेपाद्भवतोऽखिलम् ।देहिनः कथमुत्पद्यते दृढः ॥
- 39कथं देही दृढबन्धाद्भवाभिधात् ।वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ मह्यं ते मुने ॥
- 40वाल्मीकिरुवाच ।शृणु वक्ष्यामि ते सर्वं सङ्क्षेपा ।स्वरूपं साधनं चापि मत्तः श्रुत्वा यथोदितम् ॥
- 41तथैवाचर भद्रं ते जीवन्मुक्तो भविष्यसि ।देह एव महागेहमदेहस्य ॥
- 42तस्याहङ्कार एवास्मिन्मन्त्री तेनैव कल्पितः ।देहगेहाभिमानं स्वं समारोप्य ॥
- 43तेन तादात्म्यमापन्नः स्वचेष्टितमशेषतः ।विदधाति तद्वासितवपुः स्वयम् ॥
- 44तेन सङ्कल्पितो देही ।पुत्रदारगृहादीनि चानिशम् ॥
- 45सङ्कल्पयन् स्वयं देही सर्वदा ।त्रयस्तस्याहमो देहा अधमोत्तममध्यमाः ॥
- 46सञ्ज्ञा जगतः कारणं स्थितेः ।तमोरूपाद्धि सङ्कल्पान्नित्यं तामसचेष्टया ॥
- 47अत्यन्तं तामसो भूत्वा कृमिकीटत्वमाप्नुयात् ।सत्त्वरूपो हि सङ्कल्पो ॥
- 48अदूर सुखरूपो हि तिष्ठति ।रजोरूपो हि सङ्कल्पो लोके स ॥
- 49परितिष्ठति ।त्रिविधं तु परित्यज्य रूपमेतन्महामते ॥
- 50सङ्कल्पं परमाप्नोति पदमात्मपरिक्षये ।दृष्टीः सर्वाः परित्यज्य ॥
- 51सबाह्याभ्यन्तरार्थस्य क्षयं कुरु ।यदि वर्षसहस्राणि दारुणम् ॥
- 52पातालस्थस्य भूस्थस्य स्वर्गस्थस्यापि तेऽनघ ।नान्यः कश्चिदुपायोऽस्ति ॥
- 53अनाबाधेऽ स्वे सुखे परमपावने ।सङ्कल्पोपशमे यत्नं परं कुरु ॥
- 54निखिला प्रोताः किलानघ ।छिन्ने तन्तौ न जानीमः क्व यान्ति विभवाः पराः ॥
- 55यथाप्राप्तव्यवहारपरो भव ।क्षये सङ्कल्पजालस्य जीवो ॥
- 56अधिगतपरमार्थतामुपेत्य प्रसभमपास्य विकल्पजालमुच्चैः ।अधिगमय पदं तदद्वितीयं विततसुखाय ॥