Vālmīki Rāmāyaṇa · The Horse Sacrifice by the Sarayū
Tap a verse for its meaning
- 1अथ पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते ।सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत ॥
- 2ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः । महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ॥
- 3कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका । यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥
- 4प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः ।चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः ॥
- 5अभिपूज्य तदा हृष्टाः सर्वे चक्रुर्यथाविधि ।प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि ॥
- 6ऐन्द्रश्च विधिवद्दत्तो राजा चाभिष्टुतोऽनघः ।माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम् ॥
- 7तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ।चक्रुस्ते शास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ॥
- 8न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किञ्चन ।दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे ॥
- 9न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वाऽपि दृश्यते ।नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा ॥
- 10ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते ।तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जते तथा ॥
- 11वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च ।अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥
- 12दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च ।इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकशः ॥
- 13अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते ।दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा ॥
- 14नानादेशादनुप्राप्ताः पुरुषाः स्त्रीगणास्तथा । सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मनः ॥
- 15अन्नं हि विधिव प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः ।अहो तृप्ताः स्म भद्रं त इति शुश्राव ॥
- 16स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणा ।उपासते च तानन्ये ॥
- 17कर्मान्तरे तदा विप्रा हूनपि ।प्राहुः स्म धीराः परस्पर जिगीषया ॥
- 18दिवसे दिवसे तत्र कुशला द्विजाः ।सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥
- 19नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः ।सदस्यस्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजाः ॥
- 20प्राप्ते तस्मिन्षड्बैल्वाः खादिरास्तथा ।तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथाऽपरे ॥
- 21श्लेष्मातकमयस्त्वोको देवदारुमयस्तथा ।द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ ॥
- 22कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञै ।शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृताऽभवन् ॥
- 23एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नयः ।वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृताः ॥
- 24विन्यस्ता विधिवत्सर्वे सुकृता दृढाः । सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥
- 25आच्छादितास्ते पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिताः ।सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥
- 26इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणतः ।चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैः शुल्बकर्मणि ॥
- 27स चित्यो सञ्चितः कुशलैर्द्विजैः ।गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मकः ॥
- 28नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य ।उरगाः पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥
- 29तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये । सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा ॥
- 30पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तथा ।अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य ह ॥
- 31तं हयं तत्र परिचर्य समन्ततः ।कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥
- 32पतत्रिणा तदा सार्धं च चेतसा ।अवसद्रजनीमेकां कौसल्या ॥
- 33ऽध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन् । परिवृत्त्यार्थं वावातामपरां तथा ॥
- 34पतत्रिणस्तस्य वपामुद्धृत्य ।ऋत्विक्परमसम्पन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥
- 35धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः ।यथाकालं यथान्यायं पमात्मनः ॥
- 36हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः ।अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समन्त्राः ॥
- 37यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः । यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते ॥
- 38त्र्यहोऽश्वमेधः सङ्ख्यातः ब्राह्मणैः ।चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥
- 39उक्थ्यं द्वितीयं सङ्ख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम् ।कारितास्तत्र बहवो विहिताः शास्त्रदर्शनात् ॥
- 40चैवमतिरात्रौ च निर्मितौ ।अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतुः ॥
- 41प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्व ।अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ॥
- 42च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता ।अश्वमेधे महायज्ञे पुरा ॥
- 43क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः ।ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धरां तां कुलवर्धनः ॥
- 44ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं ।भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति ॥
- 45न कार्यमस्माकं न हि शक्ताः स्म पालने ।रताः वयं नित्यं हि भूमिप ॥
- 46निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति ।मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम् ॥
- 47तत्प्रयच्छ धरण्या न प्रयोजनम् ।एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥
- 48गवां दश तेभ्यो ददौ ।दशकोटीः सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ॥
- 49ऋत्विजस्तु ततः सर्वे प्रददुः सहिता ।ऋश्यशृङ्गाय मुनये च धीमते ॥
- 50ततस्ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमाः । सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम् ॥
- 51ततः प्रसर्पकेभ्यस्तु हिरण्यं ।जाम्बूनदं कोटिशतं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥
- 52द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम् ।कस्मैचिद्याचमानाय ददौ ॥
- 53ततः प्रीतेषु नृपतिर्द्विजेषु ।प्रणाममकरोत्तेषां ॥
- 54तस्याशिषोऽथ विविधा ब्राह्मणैः समुदीरिताः । नृवीरस्य धरण्यां च ॥
- 55ततः प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम् ।पापापहं स्वर्नयनं दुष्करं पार्थिवर्षभैः ॥
- 56ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा ।कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि ॥
- 57तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तमः ।भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते ॥