Vālmīki Rāmāyaṇa · Sumantra’s Rebuke
Tap a verse for its meaning
- 1ततो सहसा शिरो निःश्वस्य चासकृत् ।पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाप्य च ॥
- 2लोचने वर्णं पूर्वोचितं जहत् ।कोपाभिभूतः सहसा सन्तापमशुभं गतः ॥
- 3मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः ।कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं शितैः ॥
- 4वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुगैः ।कैकेय्याः सर्वमर्माणि प्रत्यभाषत ॥
- 5यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम् । सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च ॥
- 6न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते ।पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः ॥
- 7यजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम् ।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः ॥
- 8माऽवमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम् ।भर्तुरिच्छा हि नारीणां विशिष्यते ॥
- 9हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये ।इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिंस्तल्लोपयितुमिच्छसि ॥
- 10राजा भवतु ते पुत्रो शास्तु मेदिनीम् ।वयं तत्र गमिष्यामो यत्र रामो गमिष्यति ॥
- 11न हि ते विषये कश्चिद्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति ।तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि ॥
- 12आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम् ।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति ॥
- 13महाब्रह्मर्षिसृष्टा हि ज्वलन्तो भीमदर्शनाः ।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम् ॥
- 14आम्रं छित्वा कुठारेन परिचरेत्तु यः ।यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत् ॥
- 15अभिजातं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च ।न हि निम्बात्स्रवेत्क्षौद्रं लोके निगदितं वचः ॥
- 16तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथा श्रुतम् ।पितुस्ते कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम् ॥
- 17सर्वभूतरुतं तस्मात्सञ्जज्ञे ।तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः ॥
- 18ततो जृम्भस्य शयने विरुता ।पितुस्ते विदितो भावः स तत्र बहुधाहसत् ॥
- 19तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती ।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत् ॥
- 20नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि ।ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न ॥
- 21माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत् । मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि ॥
- 22प्रियया च तथोक्तः सन्केकयः ।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास ॥
- 23ततः स साधू राजानं प्रत्यभाषत ।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं ॥
- 24स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः ।मातरं ते निरस्याशु विजहार ॥
- 25तथा त्वमपि राजानं पथि ।असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि ॥
- 26सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा ।पितॄन्समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः ॥
- 27नैवं भव गृहाणेदं यदाह ।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव ॥
- 28मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम् ।भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः ॥
- 29न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः ।श्रीमान्दशरथो राजा देवि ॥
- 30ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मस्याभिरक्षिता ।रक्षिता जीवलोकस्य ब्रूहि रामोऽभिषिच्यताम् ॥
- 31परिवादो हि ते देवि महाँल्लोके चरिष्यति ।यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम् ॥
- 32स राज्यं राघवः पातु भव त्वं ।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत् ॥
- 33रामे हि राजा दशरथो वनम् ।प्रवेक्ष्यति पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥
- 34इति तीक्ष्णैश्च कैकेयीं राजसंसदि ।सुमन्त्रः क्षोभयामास भूय एव कृताञ्जलिः ॥
- 35नैव सा क्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते ।न चास्या विक्रिया लक्ष्यते तदा ॥