Vālmīki Rāmāyaṇa · The Departure from Ayodhyā
Tap a verse for its meaning
- 1अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च ।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः ॥
- 2तं चापि समनुज्ञाप्य सीतया सह ।राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥
- 3अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत् ।अथ मातुः सुमित्राया जग्राह पुनः ॥
- 4तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् ।हितकामा महाबाहुं लक्ष्मणम् ॥
- 5सृष्टस्त्वं स्वनुरक्तः सुहृज्जने ।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥
- 6व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥
- 7इदं हि चितं कुलस्यास्य सनातनम् ।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च ॥
- 8लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं ।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥
- 9रामं दशरथं मां विद्धि जनकात्मजाम् ।अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ ॥
- 10ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥
- 11भद्रं ते महायशः ।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि ॥
- 12हि वर्षाणि वने त्वया ।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्याऽसि चोदितः ॥
- 13तं रथं सूर्यसङ्काशं हृष्टेन ।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः ॥
- 14अथो ज्वलनसङ्काशं ।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
- 15वनवासं हि सङ्ख्याय वासांस्याभरणानि च ।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥
- 16तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां च ।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत् ॥
- 17ष्ट्वा धृष्टमचोदयत् । सम्मतानश्वान्वायुवेगसमाञ्जवे ॥
- 18प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे ।बभूव नगरे बलमूर्छा जनस्य च ॥
- 19तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम् ।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासी ॥
- 20ततः सा पुरी परमपीडिता ।राममेवाभिदुद्राव सलिलं यथा ॥
- 21पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः । सर्वे तमूचु ॥
- 22सम्यच्छ वाजिनां त याहि शनैः शनैः ।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥
- 23आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् ।य वनं याति न भिद्यते ॥
- 24कृतकृत्या हि वैदेही पतिम् ।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥
- 25अहो लक्ष्मण सततां ।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥
- 26महत्येषा हि ते सिद्धिरेष चाभ्युदयो महान् ।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥
- 27एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥
- 28अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभि । प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन्गृहात् ॥
- 29शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः ।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति ॥
- 30पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान्सन्नस्तदाऽभवत् ।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥
- 31स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः ।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥
- 32रामो याहीति सूतं तं ति स जनस्तदा ।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥
- 33निर्गच्छति महाबाहौ रामे ।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम ॥
- 34रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम् ।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम् ॥
- 35सुस्राव नयनैः स्त्रीणामास्रमायाससम्भवम् ।मीनसङ्क्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥
- 36दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम् ।व दुःखेन ॥
- 37ततो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥
- 38हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे ।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः ॥
- 39अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम् ।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥
- 40स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा । सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥
- 41च यानार्हावदुःखार्हौ ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥
- 42न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः ।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥
- 43प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सकारणात् ।बद्धवत्सा यथा राममाताऽभ्याधावत ॥
- 44तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् ।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥
- 45रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं ।असकृत्प्रैक्षत स तां मातरम् ॥
- 46याहि याहीति राघवः ।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥
- 47नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि ।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥
- 48रामस्य स नुज्ञाप्य च तं जनम् ।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास ॥
- 49न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम् ॥
- 50यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत् ।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥
- 51तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रविषण्णरूपः ।निशम्य राजा सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥