Vālmīki Rāmāyaṇa · Night on the Bank of the Tamasā
Tap a verse for its meaning
- 1ततस्तु रम्यमाश्रित्य राघवः ।सीतामुद्वीक्ष्य दं वचनमब्रवीत् ॥
- 2इयमद्य निशा पूर्वा प्रहिता वनम् ।वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥
- 3पश्य शून्यान्यरण्यानि समन्ततः ।यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः ॥
- 4अद्यायोध्या तु नगरी पितुर्मम ।गतानस्मा न संशयः ॥
- 5हि मनुजाः राजानं बहुभिर्गुणैः ।त्वां च मां च शत्रघ्नभरतौ तथा ॥
- 6पितरं चानुशोचामि मातरं च ।अपि वाऽन्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः ॥
- 7भरतः खलु पितरं मातरं च मे । वाक्यैराश्वासयिष्यति ॥
- 8भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः ।नानुशोचामि पितरं मातरं चापि ॥
- 9त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम् ।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या सहायता ॥
- 10अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम् ।एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति ॥
- 11एवमुक्त्वा तु सौमित्रं सुमन्त्रमपि राघवः ।अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह ॥
- 12सोऽश्वान्सुमन्त्रः सम्यम्य सूर्येऽस्तं समुपागते ।त्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥
- 13उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम् ।रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥
- 14तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य कृताम् ।रामः सौमित्रिणा सार्धं संविवेश ह ॥
- 15सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः ।कथयामास सूताय रामस्य विविधा ॥
- 16ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितः ।सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतः गुणान् ॥
- 17गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः ।अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः सह ॥
- 18उत्थाय तु प्रकृतीस्ता निशाम्य च ।अब्रवीद्भ्रातरं रामः लक्ष्मणं ॥
- 19मित्रे निरपेक्षान्गृहेष्वपि । संसुप्तान्पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥
- 20यथैते नियमं कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने ।अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति ॥
- 21यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु ।रथमारुह्य गच्छाम पन्थानमकुतोभयम् ॥
- 22अतः भूयोऽपि नेदानी ।स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि ॥
- 23पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोक्ष्या ।न ते खल्वात्मना योज्या दुःखेन ॥
- 24अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षा ।रोचते मे तथा क्षिप्रमारुह्यतामिति ॥
- 25अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः ।गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ श्रीघ्रमितः प्रभो ॥
- 26सूतस्ततः सन्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः ।योजयित्वाऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥
- 27अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते ।तमारोह सुभद्रं ते सहलक्ष्मणः ॥
- 28तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः ।शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम् ॥
- 29स महाबाहुः श्रीमान्शिवमकण्टकम् ।प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम् ॥
- 30मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः । प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे ॥
- 31मुहूर्तं त्वरितं गत्वा रथं पुनः ।यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥
- 32रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स । च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥
- 33तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समासित्थौतदा ससीतौ ।प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्स सारथिर्येन पथा ॥
- 34ततः समास्थाय रथं महारथःससारथिर्धाशरथिर्वनं ययौ ।उदङ्मुखं तं तु रथं चकार सप्रयाणमाङ्गल्य ॥