Vālmīki Rāmāyaṇa · The Crossing of the Ganges
Tap a verse for its meaning
- 1प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा ।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभ लक्षणम् ॥
- 2भास्करोदय कालोऽयं गता भगवती निशा ।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिल कूजति ॥
- 3बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां ॥
- 4विज्ञाय रामस्य वचः । सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥
- 5स तु रामस्य वचनं निशम्य च ।स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत् ॥
- 6अस्य वाहनसम्युक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।सुप्रतारां दृढां शीघ्रं नावमुपाहर ॥
- 7तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥
- 8ततः सप्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।उपस्थितेयं नौ भूयः किं करवाणि ते ॥
- 9तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह ! ॥
- 10अथोवाच रामो गुहमिदं वचः ।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥
- 11ततः सन्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥
- 12राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य ।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥
- 13ततोऽब्रवी सुमन्त्रम् ।स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि ।राज्ञः सकाशे भवचाप्रमत्तः ॥
- 14इत्युवाचैनमेतावद्धि कृतं मम ।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि ॥
- 15आत्मानं तु अभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥
- 16नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतव ॥
- 17न मन्ये ब्रह्म चर्येऽस्ति वा फलोऽदयः ।मार्दवार्जवयोः वाऽपि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥
- 18सह राघव भ्रात्रा चैव वने वसन् ।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर ॥
- 19वयं खलु हता राम ये तयाऽप्युपवञ्चिताः । वशमेष्यामः पापाया ॥
- 20इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तः चिरम् ॥
- 21ततस्तु सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥
- 22इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।यथा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥
- 23वृद्धश्च ।काम भारावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥
- 24यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित् स ।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥
- 25एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति ।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥
- 26यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।न च दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥
- 27अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं ।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥
- 28नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च ।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥
- 29निवृत्तेषु पुनः पुनः ।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रमागतान् ॥
- 30एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।अन्याश्च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥
- 31आरोग्यं ब्रूहि कौसल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥
- 32ब्रूयाश्च हि क्षिप्रमानय ।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥
- 33भरतं च यौवराज्येऽभिषिच्य च ।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥
- 34भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।तथा वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥
- 35यथा च तव च विशेषतः ।तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥
- 36तातस्य यौवराज्यमवेक्षता । शक्यं नित्यदा सुखमेधितुम् ॥
- 37निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः ।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थमब्रवीत् ॥
- 38यदहं ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥
- 39कथं हि प्रतियास्यामि ।तव तावद्वियोगेन पुत्र शोकाकुलामिव ॥
- 40सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।विना रामं रथं दृष्ट्वा पि सा पुरी ॥
- 41दैन्यं हि नगरी गच्चेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हत वीरमिवाहवे ॥
- 42दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।चिन्तयन्त्योऽद्य नूनं त्वां कृताः ॥
- 43दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं ।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥
- 44हि यः पौरैः मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः ततः ॥
- 45अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतः मया ।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥
- 46असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥
- 47मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धु जनवाहिनः ।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति ॥
- 48तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ । मामनुज्ञातुमर्हसि ॥
- 49यदि मे त्यागमेव करिष्यसि ।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥
- 50भविष्यन्ति वने यानि ते । प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥
- 51तत्कृतेन मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम् ॥
- 52प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं ।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे पत्यनन्तरः ॥
- 53इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥
- 54तव शुश्रूषणं करिष्यामि वने वसन् ।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥
- 55न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना । महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥
- 56वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि ।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥
- 57हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने । यास्यन्ति शतसङ्ख्याऽन्यतोऽन्यथा ॥
- 58तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥
- 59एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।रामः तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥
- 60जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥
- 61नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे ।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामः वनं गतः ॥
- 62परितुष्टा हि सा देवि वनवासं गते मयि ।राजानं नातिशङ्केत मिथ्या वादीति धार्मिकम् ॥
- 63एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥
- 64मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।सन्दिष्टश्चासि यानर्थान् तांस्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥
- 65इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।गुहं वचनमक्लीबः रामः हेतुमदब्रवीत् ॥
- 66नेदानीं वसो मे सजने वने ।अवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥
- 67सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्विजनभूषणम् ।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥
- 68कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरमानय ।तत्क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥
- 69लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥
- 70तौ तदा जटामण्डलधारिणौ ।अशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
- 71ततः वैखानसं मार्गमास्थितः सहलक्ष्मणः ।व्रतमादिष्टवान् रामः सहायं गुहमब्रवीत् ॥
- 72बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥
- 73ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥
- 74स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥
- 75आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य ॥
- 76स भ्रातुः शासनं शृत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहात्मवांस्ततः ॥
- 77अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥
- 78राघवोऽपि महातेजाः नावमारुह्य तां ततः ।व जजाप हितमात्मनः ॥
- 79च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥
- 80अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास ॥
- 81ततस्तैश्चोदिता सा नौः ।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥
- 82मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥
- 83पुत्रो दशरथस्यायं धीमतः । पालयत्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥
- 84चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य ।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥
- 85ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे ॥
- 86त्वं हि देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।भार्या चोदधि राजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥
- 87सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने । नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥
- 88गवां शतसहस्रं च वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् । प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥
- 89सुराघटसहस्रेण च ।यक्ष्ये त्वां देवि पुरीं पुनरुपागता ॥
- 90यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि वसन्ति च ।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥
- 91पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥
- 92तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥
- 93तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च ॥
- 94अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्द वर्धनम् ।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥
- 95अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।अग्रतः गच्छ सीता त्वामनुगच्छतु ॥
- 96पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या ॥
- 97न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।अद्य दुःखं तु वैदेही वेत्स्यति ॥
- 98प्रनष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।विषमं च प्रपातं च वनं ह्यद्य प्रवेक्ष्यति ॥
- 99शृत्वा रामस्य वचनं प्रतिस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।अनन्तरं च सीतायाः राघवो ॥
- 100गतं तु गङ्गापारमाशुरामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।अध्व प्रकर्षाद्विनिवृत्त दृष्टिःमुमोच बाष्पं व्यथितस्तपस्वी ॥
- 101स प्रतिमप्रभाववान्तीर्त्वा महानदीम् ।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनःक्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥
- 102तौ तत्र हत्वा चतुरः वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ ।वासाय काले ययतु ॥