Vālmīki Rāmāyaṇa · Night beneath the Banyan
Tap a verse for its meaning
- 1स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।रामः रमयतां श्रेष्ठैति होवाच लक्ष्मणम् ॥
- 2अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः ।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥
- 3जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्य प्रभृति रात्रिषु ।योगक्षेमं हि सीतायाः वर्तते लक्ष्मणावयोः ॥
- 4रात्रिं कथञ्चिदेवेमां वर्तयामहे ।उपावर्तामहे आस्तीर्य स्वयमार्जितैः ॥
- 5स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः ।इमाः सौमित्रये रामः व्याजहार शुभाः ॥
- 6ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण ।कृतकामा तु तुष्टा भवितुमर्हति ॥
- 7सा हि महाराजं कैकेयी ।अपि न च्यावयेत् प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम् ॥
- 8अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः ।किं करिष्यति कैकेयी वशमागतः ॥
- 9इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च ।काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः ॥
- 10को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदाया कृते त्यजेत् ।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातः मामिव लक्ष्मण ॥
- 11सुखी बत सभार्यश्च केकयीसुतः ।मुदितान् कोसलानेकः यो भोक्ष्यत्यधिराजवत् ॥
- 12स हि सर्वस्य मुखमेकं भविष्यति ।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते ॥
- 13अर्थ परित्यज्य यः काममनुवर्तते ।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥
- 14मन्ये मम च ।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥
- 15अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्य मदमोहिता ।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते ॥
- 16मा स्म मत्कारणाद्देवी दुःखमावसेत् ।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण ॥
- 17अहमेको गमिष्यामि सीतया सह ।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि ॥
- 18हि कैकेयी द्वेष्यमान्याय्यमाचरेत् ।परिदद्या हि भरते मम मातरम् ॥
- 19नूनं कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैः ।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम् ॥
- 20मया हि चिर पुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च ।विप्रायुज्यत धिगस्तुमाम् ॥
- 21मा स्म काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम् ।सौमित्रे योऽहमम्बायाः दद्मि ॥
- 22मन्ये प्रीति विशिष्टा सा मत्तः लक्ष्मण ।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं पादमरेर्दश ॥
- 23शोचन्त्याश्चल्पभाग्यायाः न किञ्चिदुपकुर्वता ।पुत्रेण किमपुत्रायाः मया कार्यमरिन्दम ॥
- 24अल्पभाग्या हि मे कौसल्या रहिता मया ।शेते परमदुःखार्ता पतिता ॥
- 25एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम् ॥
- 26परलोकस्य चानघ ।तेन लक्ष्मण नाद्याहमात्मानमभिषेचये ॥
- 27एतदन्यच्च करुणं विलप्य ।अश्रुपूर्णमुखो रामर्निशि तूष्णीमुपाविशत् ॥
- 28विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम् ।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत ॥
- 29ध्रुवमद्य पुरी राजन् ऽऽयुधिनां वर । त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी ॥
- 30नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे ।विषादयसि सीतां च मां चैव ॥
- 31न च सीता त्वया हीना न चाहमपि ।मुहूर्तमपि जीवावो जलाद्धृतौ ॥
- 32न हि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां ।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं वाऽपि त्वया विना ॥
- 33ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्यताम् ।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते ॥
- 34स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात् ।समाः समस्ता विदधे परन्तपः ।प्रपद्य धर्मं सुचिराय ॥
- 35ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा । राघववंशवर्धनौ ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव गिरिसानुगोचरौ ॥