Vālmīki Rāmāyaṇa · The Charioteer's Return
Tap a verse for its meaning
- 1कथयित्वा सुमन्त्रेण चिरं सह ।रामे जगाम स्वगृहं गुहः ॥
- 2भरद्वाजाभिगमनं च सहासनम् ।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥
- 3अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा ।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ ॥
- 4स वनानि सरितश्च सरांसि च ।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च ॥
- 5ततः सायाह्न समये तृतीयेऽहनि ।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह ॥
- 6स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः ।सुमन्त्रश्चिन्तयामास ॥
- 7कच्चिन्न सगजा साश्वा सजना ।रामसन्तापदुःखेन दग्धा पुरी ॥
- 8इति सूतः वाजिभिः ।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥
- 9सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः ।क्व रामैति पृच्छन्तः सूतमभ्यद्रवन्नराः ॥
- 10तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम् ।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि महात्मना ॥
- 11ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः ।अहो धिगिति निश्वस्य हा रामेति च ॥
- 12शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम् । खलु ये नेह पश्यामैति राघवम् ॥
- 13समाजेषु महत्सु च ।न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा ॥
- 14किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं ।इति रामेण नगरं रिपालितम् ॥
- 15वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् ।राम शोकाभितप्तानां शुश्राव ॥
- 16स सुमन्त्रः ।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम् ॥
- 17सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च ।भिचक्राम महा जन समाकुलाः ॥
- 18हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।हाहाकारकृता नार्यो ॥
- 19आयतैर्विमलैर्नेत्रैः ।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥
- 20ततो दशरथ स्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः ।राम शोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् ॥
- 21सह रामेण निर्यातः विना राममिहागतः ।सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥
- 22यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम् ।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते ॥
- 23सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् । शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥
- 24स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम् ।पुत्र शोक परिद्यूनमपश्यत् पाण्डरे गृहे ॥
- 25अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रमभिवाद्य च ।सुमन्त्रः रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत् ॥
- 26स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा ।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ राम शोकाभिपीडितः ॥
- 27ततोऽन्तः पुरमाविद्धं मूर्छिते ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥
- 28तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् । तदा वचनं चेदमब्रवीत् ॥
- 29इमं तस्य दूतं ।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे ॥
- 30अद्येममनयं कृत्वा राघव ।उत्तिष्ठ सुकृतं तेऽस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥
- 31देव यस्या भयाद्रामं नातुपृच्छसि सारथिम् ।नेह तिष्ठति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम् ॥
- 32सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या ।धरण्यां निपपाताशु बाष्प विप्लुत भाषिणी ॥
- 33एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि ।पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः ॥
- 34ततस्तमन्तः पुर नादमुत्थितम्समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः ।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदुः समन्ततःपुरं तदासीत् पुनरेव ॥